"กรณีการเคลื่อนไหวเรื่องเหมือง ผมมองอย่างนี้นะครับ โดยรวมแต่ละเหมืองก็พยายามไปให้พื้นที่ตัวเอง เช่น มาทำนโยบายแร่ร่วมกัน ซึ่งก็ทำไปแล้วเมื่อเดือนที่แล้ว แต่ผมกลับมีคิดเห็นต่อขบวนการชาวบ้าน ว่า หนึ่ง เรื่องการทำนโยบายแร่ร่วมกัน ชาวบ้านต้องพยายามพูดถึงในเรื่องของสิทธิในแร่ ว่าแร่ต้องเป็นของประชาชน คือพยายามสู้เรื่องสิทธิในแร่กับกฎหมายที่กำลังร่างใหม่นี้  ซึ่งรัฐ หรือ กพร.ไม่พูดเรื่องสิทธินี้ เลย  
                อย่างที่สอง ก็คือว่าแนวทาง การเคลื่อนไหวร่วมกัน ตอนนี้ชาวบ้านก็มีการเคลื่อนไหวร่วมอยู่ แต่ไม่พอ กรณีที่ชาวบ้านร่วมกันคือ ร่วมกันไปแสดงความเห็นวิพากษ์วิจารณ์ เรื่องร่าง พ.ร.บ.แร่ ตัวใหม่ ที่ห้องประชุม กระทรวงอุตสาหกรรมที่ผ่านมา ซึ่งก็คือกระบวนการหนุนเสริมประสบการณ์กันและกัน  เช่น การหนุนเสริมการเคลื่อนไหว การเอาประสบการณ์จากที่อุดรฯ ไปแลกเปลี่ยนที่สงขลา ที่เขาคูหา เรื่องกรณีการใช้แนวทางกระบวนการทางศาลยุติธรรม มาสู้ อย่างแถวพิจิตร แถวเลย เป็นต้น

                ดังนั้น เรื่องมองกฎหมายแร่ ของ กพร.ฉบับนี้ ผมคิดว่า คุณต้องไปดูบทเรียนก่อน เช่นกรณีมาบตาพุด ระยอง พอศาลปกครองตัดสินให้มาบตาพุดชะลอก่อน ตรงนั้น มันเป็นจุดเลี้ยวให้ฝ่ายรัฐขยับจังหวะก้าว เพื่อที่จะสร้างเงื่อนไขให้กระบวนการทางศาลมันไปเร็วขึ้น อันนี้เห็นชัดเลย เพราะว่าตอนนี้รัฐติดกฎหมายเรื่องสุขภาพ (HIA) ติดกฎหมายเรื่องสิทธิชุมชน ดังนั้น มันก็จะเห็นการส่งผล ผ่านการประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม กระทรวงทรัพฯ เรื่องกรณีโครงการ หรือแม้แต่กรรมการสี่ฝ่ายเพื่อแยกแยะจำนวนของโครงการแต่ละโครงการที่จะเข้าข่ายว่าจะดูแล หรือไม่ ประเด็นที่ผมจะพูดซึ่งมันเป็นประเด็นใหญ่มากก็คือว่า  กฎหมายรัฐธรรมนูญมันปกป้องสิทธิชุมชนจริงหรือเปล่า ? หรือว่า มันเป็นแค่ชื่อ เพราะถ้าไล่ไปดูในแต่กรณีมันเหมือนกับว่ารัฐธรรมนูญไม่ได้ปกป้องสิทธิชุมชนเลย ไม่ว่าจะเป็น กรณีเหมืองแร่โปแตซ เหมืองทอง เหมืองอะไรก็ตาม  ไปดูเลย มันถูกฉีกทิ้งโดยกรรมการสี่ฝ่าย โดยข้อกำหนดตามระเบียบที่กระทรวงประกาศ ว่าจะเข้าข่ายดูแลหรือไม่ แค่นั้นจบเลย อย่างกรณีโปแตซเราใช้กฎหมายข้อไหน เรื่องสิทธิชุมชน มาตรา 66  67 68 วรรคสอง ใช่ไหม ? มาตรา 66 ไม่มีกลไกอะไร วางไว้ลอยๆ สิ่งที่เรากำลังตั้งคำถามใหม่คือ แล้วรัฐธรรมนูญมันปกป้องสิทธิชุมชนจริงไหม๊ ?
                ผมเห็นด้วยนะครับ ถ้าจะยุบศาลปกครองหรือศาลรัฐธรรมนูญ เห็นด้วยเลยกับเสื้อแดง คือถ้ากระบวนการของรัฐมันไม่คุ้มครองมันก็จบเลยนะ เราจะเห็นเลยว่า รัฐเริ่มมีกระบวนการร่างกฎหมายที่จะนำไปสู่กระบวนการให้ค่าชดเชย ค่าทดแทนชาวบ้าน ประเด็นคือ พอเราพูดถึงแม้แต่กรณีโปแตซก็ตาม ก็จะเห็นชัดเลยว่า  ไม่มีระบุในกฎหมายเรื่องจ่ายค่าทดแทน แต่บริษัทบอกจะจ่ายค่าลอดใต้ถุน 100 เมตร ให้ คือผลประโยชน์มันทำให้ชุมชนแตกแยก มันทำให้คำว่าสิทธิชุมชนกลายเป็นเรื่องปัจเจก หรือบุคคล ดังนั้น เราจะเห็นว่า แนวกฎหมายแร่ฉบับใหม่ จะมีเรื่องของการจ่ายเงินค่าลอดใต้ถุนชาวบ้านหรือกฎหมายแร่ปกติ ที่ทำบนดินก็แล้วแต่ ก็ต้องจ่ายค่าชดเชย พอเป็นประเด็นเรื่องการจ่ายค่าชดเชยเท่านั้น ไอ้ประเด็นเรื่องสิทธิชุมชน มันจะถูกสลายเป็นเรื่องปัจเจกทันที ซึ่ง 2 ประเด็นนี้แหละที่ผมกำลังตั้งคำถาม ไปถึงเรื่องกฏหมายรัฐธรรมนูญ ว่ามันตอบโจทก์ชาวบ้าน จริงหรือไม่  หรือสิทธิชุมชนกำลังจะถูกสลายด้วยกระบวนการจ่ายค่าชดเชยซึ่งมาดูเรื่องกระบวนการจ่ายค่าชดเชย ทุกกลุ่ม ทุกพื้นที่ เลยว่า เวลามีการจ่ายค่าชดเชย ชาวบ้านสลายหมด แม้แต่ชาวบ้านที่ผลักดันสู้ในกระบวนการยุติธรรม ก็พอสู้ได้นะ แต่กลับสลายเพราะเหตุนี้ ดังนั้น กฎหมายแบบนี้ไม่มีทางที่จะมาปกป้องสิทธิชุมชนได้ มันทำให้ชาวบ้านสลายตัวไปโดยอัตโนมัติ ไปรอศาลตัดสิน ซึ่งไม่ได้ทำให้กระบวนการของภาคประชาชนเกี่ยวร้อยเคลื่อนไหวอย่างเข้มแข็งได้เลย"  นายสุวิทย์ เกริ่นนำขึ้นต้น ก่อนจะมองไปภาพรวมใหญ่ พร้อมแนวทางการทำงานพัฒนาที่เกิดจากการแย่งชิงทรัพยากร การละเมิดและผลักไสสิทธิชุมชน

" อย่างแรก ผมมองเรื่องชุดวิเคราะห์สำหรับนักพัฒนาสำคัญมากนะครับ ในสถานการณ์ตอนนี้ เรื่องแผนพัฒนาอีสาน เราต้องสร้างชุดวิเคราะห์ขึ้นมาใหม่ให้ได้ เพื่อมองให้ทันเหตุการณ์ ว่า คุณกำลังเจอกับอะไร ?  คือถ้าแค่มีชุดวิเคราะห์ในพื้นที่ตัวเอง หรือลึกในพื้นที่ตัวเองเท่านั้น มันน่าจะไม่พอแล้วนะ ต้องิเคราะห์ภาพรวมแล้วคิดว่าจะทำอะไรต่อ เพราะถ้าเราดูประวัติศาสตร์การทำงานของพวกเรา คือ หนึ่ง  เราดูเป็นประเด็น เราก็เริ่มมีการพูดเรื่องมีการข้ามเครือข่ายก่อนนี้ใครทำเรื่องเด็กก็เด็กอย่างเดียว แม่น้ำก็แม่น้ำอย่างเดียว ต่อมาเราข้ามเรื่องประเด็นมาสนใจเรื่องป่า สนใจคน อาชีพ แล้วก็ขยับมาเรื่อยๆ นี่ คือพัฒนาการของเราในรอบ 20-30 ปี นะ จากนั้นก็มีมาเรื่อยๆ  แต่ตอนนี้มันสำคัญกว่านั้น มันต้องมีชุดวิเคราะห์ร่วมกันใหม่ ทั้งระดับประเทศและระดับนานาชาติ หรืออาเซียน เพราะถ้าไม่วิเคราะห์ในระดับสากล ก็ไม่มีทางรู้ได้เลยว่า ทุนมันมีชุดคิดอย่างไร อย่างเช่นวิเคราะห์เรื่องแนวทางการพัฒนา ที่เรียกว่า GMS นั้นก็คือ การมองระดับภาพรวมลุ่มน้ำโขงเลย ทุนมันวิเคราะห์ใหญ่ พอวิเคราะห์ใหญ่ก็คิดไปไกลและลึก ข้ามพรมแดน ไปเลย  ดังนั้น การรวมอาเซียนก็อาจจะเป็นแค่การจัดการขอทุนนิยมใหม่  เท่านั้น การรวมอาเซียนให้เป็นประเทศเดียวก็เพื่อให้เกิดการจัดการง่ายขึ้น มีกฎหมายเดียว ภาพประชาคมอาเซียนเป็นภาพโครงสร้างใหญ่ มองลึกเข้าไปในนั้นก็จะเห็นโครงสร้างย่อย เช่น อีสาน เหนือ ใต้ ซึ่งภาคจะเป็นยังไง จังหวัดจะเป็นยังไง ?  ก็ล้วนแต่เป็นกลไกของทุน ที่มันรื้อกลไกการปกครองปกติ รื้อโครงสร้างกฎหมาย จังหวัด ภาค อำเภอ ออกหมด มันใช้วิธีการสร้างระบบใหม่ เช่น สมัยยุครัฐบาลทักษิณ ชินวัตร เรียกว่าภาพนี้ว่า  โลจิสติก ซึ่งก็คือการจัดตั้งระบบใหม่ มันจึงไม่ใช่แค่โครงสร้างพื้นฐาน น้ำไฟ ถนน  เหมือนเมื่อก่อน แต่มันเป็นจัดระบบทางกฎหมาย

ถึงอย่างนั้น ผมไม่ค่อยเห็นประเด็นสำคัญอะไรในกฎหมายในตอนนี้ แต่ผมคิดว่าเราต้องมองข้อเท็จจริง คือ สถานการณ์ปี 40 มาปี 50 อาจจะบอกได้ว่า ปี 50 นั้นเรื่องสิทธิชุมชนดีขึ้น หมายถึงในกฎหมายรัฐธรรมนูญนะครับ แต่ไม่สามารถนำไปสู่การปฏิบัติการจริงได้ คือผมคิดว่ามันต้องสร้างโครงสร้างใหม่เรื่องของการเมืองใหม่ให้ชัด หมายถึงการเมืองภาคประชาชนต้องยืนบนฐานการสรุปบทเรียนด้วย ไม่ใช่บนฐานแค่เนื้อหาประเด็น ขึ้นมา ผมว่า สิ่งที่เราทำกันมานะ ถ้าเรื่องกฎหมาย โอ้โห้ ประชาชนสู้เสนอกันมา 20 กว่าฉบับ ไม่เคยผ่านสภาฯ  ไม่เคยมีกฎหมายที่มาจากประชาชนและเพื่อประชาชนเลย กฎหมายบางฉบับพอเข้าเค้าหน่อยก็เป็นกฎหมายที่ออกมาได้ในยุคเผด็จการ อย่างเช่นกฎหมายสุขภาพ หรือ กฎหมายคุ้มครองผู้บริโภค ยังไงๆ เราก็ต้องสู้ต่อไป แต่ก็มันดีนะ"  นายสุวิทย์ กล่าวและย้ำถึงแนวทางการทำงาน การเคลื่อนไหวของขบวนพี่น้องเครือข่ายเหมืองแร่และขบวนเอ็นจีโอในประเทศไทย

"ในตอนนี้ทฤษฎีชี้นำสำคัญมากครับ เพราะว่าตอนนี้เราไม่มีทฤษฎีชี้นำเลยจริงๆ เรามีแต่ประเด็นปัญหาชาวบ้าน อะไรคือทฤษฎีชี้นำ ที่ผมพูด ทฤษฎีชี้นำ หมายถึงชุดความคิดองค์ความรู้ที่เราจะใช้มอง ใช้วิเคราะห์สถานการณ์ในตอนนี้ได้  ปัญหาของเราคือขาดเข็มมุ่งด้วย  ถ้ามันมีทฤษฎีชี้นำมันก็จะพาเราก้าวไปในทิศทางที่ทฤษฎีบอกได้ หรือกำหนดกระบวนการนั้นๆ ได้ แต่นี่ปัญหาคือ ตอนนี้เราทำไปด้วย เคลื่อนไหวไปด้วย เรียนรู้ไปด้วย คือเรียนรู้ท่ามกลางปฏิบัติการ แต่ ณ วันนี้สถานการณ์ข้างนอกที่มันเข้ามามันมาก มันคิดแบบเดิมไม่ได้แล้ว มันมีอะไรใหม่ๆ เข้ามามาก แล้วอะไรที่มันชี้นำตอนนี้  อย่างมีคนเสนอเรื่องกรีนหรืการเมืองสีเขียว ตอนนี้  เสนอแนวคิดจีนแดง ก็น่าสนนะ  ก็แล้วแต่ทุกคน ทั้งหมดทั้งสิ้นเราต้องมาถกเถียงกันอย่างจริงจัง แม้แต่ในองค์กรของเราเองก็ต้องมาจัดองค์กรใหม่ ไม่ใช่แค่คนสำนึกดีอยากจะทำงานทางสังคม แก้ปัญหาชาวบ้าน อะไรทำนองนี้ มันไม่พอ มันต้องมามอง มาพลิกความคิดกันพอสมควร คือ ไม่มีทางแก้ไขอะไรได้ ตอนนี้โครงสร้างของทุนมันแข็งมากตอนนี้  ยกตัวอย่าง กรณีเรื่องมีการประกันราคาข้าว  85,000 เราก็รู้หมด แต่ NGOs เกษตรหายไปไหนหมด ?  ออกมาโต้สิครับ ว่า  1, 2, 3, 4, 5 เพราะอะไร ?   นี่ไม่รู้คุณหายหัวไปไหน คุณไปทำโน่นผักปลอดสารพิษ อ้าว !!  เฮ้ย แล้วซีพีหละ อยู่ไหนในประเด็นคุณ ซีพีกำลังบุกยึดตู้แช่เฟรชมาร์ทอะไรต่างๆ ไม่โต้มันบ้างหรือ ?   คือคุณต้องคิดใหม่ เพราะซีพีมันเริ่มเข้ามากำหนดชาวไร่ชาวนาเรื่องคอนแท็กฟาร์มมิ่ง เรื่องการผูกขาดสินค้า คือทำไมคุณไม่โต้เรื่องการผูกขาดโครงสร้างทุนของมันบ้างหละครับ
                ผมไม่ได้ปฏิเสธการทำงานแบบนั้นนะครับ ปัญหาคือมันนิ่งเกินไปที่จะเท่าทันมิติทางการเมือง  ซีพีพูดถึงสองสูงสูงต่ำ ทำไมคุณไม่โต้แนวคิดนี้ของมันบ้าง คุณก็รู้ว่าซีพีเข้าไปคุมกลไกรัฐ ทั้ง กรมส่งเสริมการเกษตร  หรือหน่วยงานอื่นๆ ในกระทรวงเกษตรฯ คุมหมด มหาลัยขอนแก่น มหาลัยเกษตรศาสตร์ ก็คิดแต่ผลิตคนเพื่อไปสู่ตลาดซีพีทั้งนั้น คือกลไกมันคุมหมด ปัญหาคือทำไมคุณไม่โต้มัน  หรือว่าคุณไม่มีข้อมูลโต้ ปัญหาคือ  คุณไม่ทำงาน ไม่ทำเรื่องนี้ให้ชัด"  นายสุวิทย์ย้ำ ก่อนจะกล่าวสรุปเกี่ยวกับทิศทางขบวน NGOs ว่า

"กับพี่น้อง NGOs เราทะเลาะกันเยอะ คือในรอบ 3-5 ปี หรือ 7 ปี เราทะเลาะกันเองภายในสูง อีกอย่างเราเองก็ไม่ได้ทำการบ้าน แม้แต่กระบวนการเครือข่ายของเราเองก็เน้นทำเจาะลึกในเรื่องของตัวเองเกินไป แล้วไม่ได้มองข้ามมาสู่กัน  อีกอย่างจะมาพูดเรื่องเอ็นจีโออย่างเดียวก็ไม่ได้ เพราะเอ็นจีโอเป็นผลหนึ่งของ กระบวนการทางสังคมหนึ่ง ถ้าบอกนักวิชาการก็เป็นองคาพยพหนึ่งใช่ไหม๊ ? เพราะที่ผ่านมานักวิชาการกับเราก็ห่างกันเยอะนะ คือคุณลองลงไปดูมีนักวิชาการที่ไหนที่ลงมาจับปัญหาชาวบ้าน น้อยมากนะ  แต่ถ้าจับปัญหาเรื่องการเมืองส่วนบนนั้น เต็มไปหมด ดาหน้าออกมาพูด แต่ถ้าปัญหาชาวบ้าน "อ้าว !  อยู่ไหนว่ะ…?"     คือมันหายากจะตาย อย่างเช่นจะหานักวิชาการสักคนไป support  แนวคิดชาวบ้านเรื่องเหมืองแร่ แทบพลิกแผ่นดิน  มันไม่มี.. ปัญหาคือนักวิชาการกับเรา ก็ห่างกันเยอะ ไม่มีวงคุย ต่างจากสมัยก่อนนักวิชาการกับเราจะคุยกันเยอะ มีวงคุยบ่อย พอมาห่างก็เริ่มมามีท่าที วิพากษ์เรื่องท่าที วิพากษ์เรื่องวิธีการ อันนี้สำคัญนะ คือจะมาเรียกร้องเอาจากพวกเรา โดยไม่พูดถึงเงื่อนไขอื่นๆ ไม่ได้ นักวิชาการก็จะตีกรอบให้เราวิ่งเข้าไปหางานวิจัยอย่างเดียวทั้งๆ ที่ ทำไมเราไม่คุยกัน แบ่งบทบาทกัน ครับ"  นายสุวิทย์ว่า

หากใครเอ่ยถึงการปฏิรูป ไม่มีใครปฏิเสธได้ว่า จุดเริ่มต้นนั้นมักเริ่มจากชาวบ้านซึ่งเป็นด่านหน้าสุดในการปฏิรูปที่ดินในสังคมไทย  จึมีความพยายามปฏิรูปที่ดินจากล่างขึ้นบน โดยเสนอแนวคิด “โฉนดชุมชน” ซึ่งก็คือ  แนวคิดในการจัดการที่ดินรูปแบบหนึ่ง ที่ชาวบ้านคิดขึ้นมาเพื่อตอบโจทย์เรื่องความเป็นธรรม ความยั่งยืน และประสิทธิภาพ  เพื่อแก้ไขปัญหาความไม่เป็นธรรมในสังคม ที่มาสาเหตุหลักๆ คือ  1.ชุมชนถูกแย่งยึดที่ดินและทรัพยากรไปโดยรัฐ  2.ชุมชนถูกข่มขู่คุกคาม จับกุมและดำเนินคดีในข้อหาบุกรุกที่ดินของรัฐและเอกชน 3.ชุมชนถูกเลือกปฏิบัติจากรัฐ 4.ชุมชนเผชิญความรุนแรงหรือความไม่เป็นธรรมเชิงโครงสร้าง 5.รัฐไม่ทำหน้าที่จัดสรรทรัพยากรให้คนยากจน และ 6.ความรุนแรงเชิงสัญลักษณ์

แม้ว่ากระบวนการเคลื่อนไหวจะล่าช้าจนบางทีเหมือนจะนิ่งมาตั้งแต่รัฐบาลที่แล้ว แต่เครือข่ายปฏิรูปที่ดินก็พยายามเคลื่อนไหวเผชิญหน้า ปะทะ รณรงค์ทุกวิธีทางให้สังคมเข้าใจเรื่องการจัดการที่ดินโดยชุมชน หรือ โฉนดชุมชน และนอกจากนั้นยังนำเสนอแนวทางการเกษตรรูปแบบใหม่ ที่ถนอมธรรมชาติ และไม่เป็นภัยกับระบบนิเวศ ซึ่งก็คือเกษตรอินทรีย์ และการปลูกพืชแบบผสมผสาน เป็นต้น จึงประกาศหมู่บ้านเกษตรอินทรีย์ 16 ชุมชนทั่วภาคอีสานเพื่อนำร่อง เป็นตัวอย่างในเชิงต้นแบบชุมชนพึ่งตนเองและหาทางออกไปสู่ความเข้มแข็งยั่งยืน

นายปราโมทย์ ผลภิญโญ จาก เครือข่ายปฏิรูปที่ดินแห่งประเทศไทย กล่าวผ่านกิจกรรมงานเปิดตัวหมู่บ้านนำร่องเกษตรอินทรีย์ 16 ชุมชน และงานครบรอบ 3 ปี บ้านบ่อแก้ว ต.ทุ่งพระ อ.คอนสาร ชัยภูมิ  ว่า

"ที่ดินเป็นปัจจัยพื้นฐานของชาวบ้าน ดังนั้น การใช้ประโยชน์ที่ดินต้องเป็นสิทธิของผู้ทำการผลิต สิ่งที่มันเกิดขึ้นทั้งหลายทั้งปวงที่มีอยู่ คือเกษตรกรรายย่อย เกิดภาวะการพึ่งพาปัจจัยภายนอกในการผลิตมาก ทำให้เกิดความสุ่มเสี่ยง ไม่มีความมั่นคงในการถือครองที่ดิน  ดังนั้น ปัญหาที่ดินหลักๆ ในสังคมไทยนั้นมีอยู่ 2 อย่าง คือ 1 เรื่องข้อพิพาทสิทธิในที่ดินทำกิน ซึ่งมีลักษณะการทับซ้อนสิทธิ์กันมาก ไม่ว่าจะเป็นระหว่างประชาชนกับรัฐ หรือ เอกชนกับประชาชน ก็ตาม มันมีปัญหาทับซ้อนสิทธิ์ มีอยู่ทั่วประเทศ โดยเฉพาะกรณีพื้นที่ป่าไม้ ป่าสงวนแห่งชาติ ซึ่งมีอยู่ทั่วประเทศประมาณ 1200 ป่า รวมเนื้อที่ 147 ล้านไร่ จากพื้นที่ทั้งประเทศ 327 ล้านไร่ ซึ่งตรงนี้เองที่มีคนจำนวนมากที่ยังอาศัยอยู่ในเขตพื้นที่ป่าสงวน ดังนั้น ปัญหานี้เองที่รัฐก็ยังไม่มีมาตรการที่จะแก้ไขให้ชัดเจน ตรงไปตรงมา โดยเฉพาะในด้านกฎหมาย นโยบาย
                ปัญหาที่ 2 คือเรื่องช่องว่างในการถือครองที่ดินในสังคมไทยมันถ่างกว้างมาก มีสถาบันทางวิชาการได้วิจัยออกมาว่า มีคนจำนวน 20% ถือครองที่ดินประมาณ 80% ของสังคมไทย ในขณะที่คน  80% ถือครองที่ดินแค่ 20% ซึ่งมันกลับหัวกลับหางกัน นั่นหมายถึงว่า มีช่องว่างในการถือครองที่ดินซึ่มันห่างกันมาก นี่ก็เป็นปัญหาที่สอง
                ในส่วนปัญหาที่ชาวบ้านพูดคุยกัน และได้ข้อสรุปเป็นแนวทางในการแก้ปัญหาคือ การปฏิรูปที่ดินต้องมีการนิยามความหมายที่กว้าง คือการปฏิรูประบบการถือครองที่ดิน และระบบการผลิตที่เป็นธรรมและยั่งยืนโดยประชาชน แต่การปฏิรูปที่ดินแบบคับแคบที่รัฐทำมาตลอดนั้น ก็แค่การเร่งรัดออกเอกสารสิทธิ์ให้เกษตรกร แบบนี้แหละที่หน่วยงานรัฐดำเนินการเรื่อยมา ตั้งแต่ปี 2518 ครับ
                และตั้งแต่มีการปฏิรูปแบบนี้เรื่อยมา เราก็เห็นปัญหาอุปสรรคในการปฏิรูปที่ดินมาโดยตลอดด้วย นะครับ แม้กระทั่ง แม้แต่ ที่ดิน สปก. 4-01 ก็ยังมีการเปลี่ยนมือกัน ซึ่ ทาง สปก. เองก็ยอมรับว่ามีปัญหานี้จริงๆ พื้นที่ที่ สปก. นำมาดำเนินการนั้นมีประมาณ 70% ได้เปลี่ยนมือไปหมดแล้ว จากจำนวนประมาณ 23ล้านไร่ทั่วประเทศ ดังนั้น ผมคิดว่าการคิดเรื่องการปฏิรูปที่ดินจะต้องมีองค์ประกอบทางสังคม องค์ประกอบแบบทุนมาเป็นส่วนเสริม เป็นกลไกสร้างความมั่นคงในการถือครอง เป็นหลักประกันให้เกษตรกรสามารถถือครองที่ดินได้ อย่างยั่งยืนชั่วลูกชั่วหลานได้ เราก็เลยเสนอให้มีการออกกฎหมายโฉนดชุมชน เพื่อให้การรับรอง ในสิทธิ์ของที่ดินที่มีนัยยะอื่นๆ ในการใช้ปัจจัยทางสังคมมาประกอบในการบริหารจัดการ"  นายปราโมทย์ กล่าวสำทับ ก่อนจะอธิบายถึง แนวทางออกของเกษตรกรไทย รวมถึงมาตรการด้านต่างๆ เพื่อพลิกเปลี่ยนปัญหาเกษตรกรไทยให้ดีขึ้น

"การปฏิรูประบบการเกษตรก็เหมือนกัน เมื่อเราพิจารณาแล้ว ก็เห็นพ้องตรงกันว่า การผลิตแบบพืชเชิงเดี่ยว การผลิตแบบเน้นป้อนตลาดอย่างในปัจจุบันนี้ มันทำให้เกษตรกรต้องพึ่งพาปัจจัยภายนอกมากเกินไป ดังนั้น เราต้องเดินตามทิศทางเกษตรกรรมแบบยั่งยืน ที่เป็นรูปแบบไหนก็ได้ ไม่ว่าจะเป็นเกษตรอินทรีย์ หรือเกษตรแบบไหนก็ตาม มันเป็นทางออกทางรอดของเกษตรกรรายย่อย ดังนั้น เราจึงเปิดหมู่บ้านเกษตรอินทรีย์ในพื้นที่นำร่องของเครือข่ายปฏิรูปที่ดินภาคอีสาน 16 พื้นที่ เป็นหมู่บ้านเกษตรอินทรีย์แบบจริงจัง
                และนี่คือเงื่อนไขเบื้องต้นสำหรับการเดินไปสู่แนวทางการกระจายการถือครองที่ดิน เพราะว่าเป้าหมายในการทำงานของเครือข่ายปฏิรูปที่ดินแห่งประเทศไทย เราได้มีกลไกร่วมกับผู้แทนของรัฐบาล ซึ่งได้หารือกันมีข้อสรุปว่า เป้าหมายการกระจายการถือครองที่ดินอย่างเป็นธรรมและอย่างยั่งยืนนั้น มีมาตรการด้วยกัน 4 ประการ คือ
                มาตรการที่  1 มาตรการทางภาษี หมายถึงการคิดภาษีที่ดินในอัตราก้าวหน้าเพื่อให้เกิดการกระจายที่ดินลงมายังเกษตรกรที่ทุกข์ยากในสังคม เพราะการเก็บภาษีแบบคงที่ในปัจจุบันนั้นมันไม่สะท้อนการกระจายการถือครองที่ดิน ไม่เป็นเครื่องมือนำมาสู่การกระจายการถือครองไปได้  เราเสนอเรื่องของภาษีที่ดิน ก็มีกรมเศรษฐกิจการคลัง กระทรวงการคลังไปร่าง พ.ร.บ.ภาษีที่ดินออกมาแล้ว แต่ว่าสาระสำคัญในการร่างยังไม่มีความก้าวหน้าสักเท่าไหร่ ซึ่งเรื่องนี้ก็ต้องไปว่ากัน ในทางวิชาการหรือไปกดดันกันต่อไป
                มาตรการที่ 2 เรื่องกองทุนธนาคารที่ดินนะครับ หน้าที่ของกองทุนที่ดิน ถ้ามีการกระจายการถือครองที่ดิน ผมคิดว่า กองทุนส่วนนี้ จะเป็นตะกร้าในการรองรับที่ดินที่กระจายลงมา เพื่อผ่านไปยังเกษตรกรหรือคนทั่วไป ณ วันนี้มีการร่างพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งสถาบันบริหารจัดการที่ดินออกมาแล้ว เป็นองค์กรมหาชนมีเงินประเดิม 1,167 ล้านบาท ปลายเลขงบประมาณนี้ คือ 167 ล้าน เราเอาไปนำร่องใน 5 พื้นที่ ของพี่น้องสหพันธ์เกษตรกรภาคเหนือลำพูน-เชียงใหม่ นะครับ ที่มีปัญหาเรื่อง NPL  อีก 1000 ล้าน ที่เหลือคิดว่ายังคงไม่พอ เพราะที่เราเสนองบตั้งต้นตอนแรกนั้นคือ 5,000 ล้านบาท นะครับ เอามาเข้ากองทุนธนาคารที่ดิน
                มาตรการที่ 3 เรื่องโฉนดชุมชน คือมีพื้นที่นำร่องแล้ว 35 พื้นที่ทั่วประเทศ มีการประกาศเป็นพื้นที่โฉนดชุมชนอย่างชัดเจนสมบูรณ์แล้ว ในตอนนี้  คือ สหกรณ์ปฏิรูปที่ดินคลองโยง สหกรณ์ปฏิรูปที่ดินลำพูน ที่อ.บ้านโฮ่ง นะครับ ซึ่งคิดว่าพื้นที่อื่นๆ ก็คงจะทยอยพิจารณาโดยคณะกรรมการประสานงานให้มีการจัดตั้งโฉนดชุมชนซึ่งก็มีบุคลากรที่เป็นตัวแทนของเราเกษตรกรหลายท่าน ทั้งคุณ บุญ แซ่จุง จากภาคใต้ คุณไสว มาลัย เป็นต้น และโดยมี ท่าน ยงยุทธ วิชัยดิษฐ์ รองนายกรัฐมนตรีเป็นประธาน นี่ถือว่าเป็นกลไกทางนโยบายในการบริหาร นะครับ แล้วก็ร่วมมือกันดำเนินการเรื่องโฉนดชุมชน ส่วนกรณีพิพาทเรื่องสวนป่าคอนสาร กับชาวบ้านบ่อแก้ว  ก็มีการอนุมัติในเชิงหลักการไปแล้ว เหลือแต่รอให้กรรมการ สช. มาตรวจสอบข้อมูลเพิ่มเติม ส่วนพื้นที่อื่นๆ ก็เหมือนกันนะครับ ทั้งผาผึ้ง ซำผักหนามและอีกหลายที่
                มาตรการที่ 4  คือการคุ้มครองพื้นที่เกษตรกรรม คือเงื่อนไขที่จะนำไปสู่เป้าหมายการปฏิรูปที่ดิน เพื่อการถือครองที่ดินอย่างเป็นธรรมโดยประชาชน ซึ่งผมคิดว่าการเดินทางเส้นนี้เป็นแนวทางไปสู่ความมั่นคงในหลักประกันการถือครองที่ดินของเกษตรกรได้ เพราะที่ผ่านมาเราล้มเหลวมาหมดแล้วกับระบบการถือกรรมสิทธิ์แบบปัจเจก หรือ ระบบการผลิตแบบเคมีกับเชิงเดี่ยว ไม่ว่าจะปลูกอ้อย ปลูกมันสำปะหลัง อะไรก็แล้วแต่นะครับ สุดท้าย ความเสี่ยงทำให้เกิดการสูญเสียที่ดินของเกษตรกรซึ่งก็มีมากขึ้นเรื่อยๆ ยิ่งในปี 2558 ประเทศจะเข้าสู่ประชาคมอาเซียน ความเสี่ยงในการเปลี่ยนมือเจ้าของที่ดินยิ่งทวีความรุนแรง มากขึ้น ดังนั้น ปัญหาที่ดินยิ่งนานยิ่งทวีความรุนแรง เพราะว่ามีปัจจัยหลายอย่างทั้งภายในและภายนอกประเทศ เข้ามามีอิทธิพลเกี่ยวข้องนั่นเอง"  นายปราโมทย์กล่าว ก่อนสรุปแต่เพียงสั้นๆ ว่า ทางออกของเกษตรกรรายย่อย  คือลดการพึ่งพิงตลาดและพืชเชิงเดี่ยว แล้วหันมานำเสนอพืชผักปลอดสารพิษมากขึ้น

"ก้าวแรกของการเปิดหมู่บ้านเกษตรอินทรีย์คือหลักหมายก้าวแรกที่จะพาเกษตรกรของเราก้าวไปให้ถึง  ดังนั้น ทั้ง 4 มาตรการที่คิดกันเพื่อปฏิรูปเกษตรกรนั้น  เราเชื่อว่าจะส่งผลในทางบวกมากขึ้น  ส่วนรูปแบบเกษตรอินทรีย์ของแต่ละชุมชน ก็คงให้แต่ละชุมชนกลับไปคิดออกแบบของตัวเองและทำขึ้นมาให้สำเร็จ เช่นเรื่องธนาคารเมล็ดพันธุ์ ที่เราต้องพึ่งพาจากภายนอก มันทำให้เราเปลี่ยนวิธีคิดไปมาก วันนี้เราต้องมาคิดว่าเราจะฟื้นฟูเมล็ดพันธุ์ข้าวพื้นบ้านเราได้อย่างไรถึงจะมีเมล็ดพันธุ์พืชของตัวเอง  และยังมีเรื่องอื่นๆ ด้วยที่เกี่ยวกับเกษตรกร ที่เราต้องพัฒนาไปในวันข้างหน้า เพราะแต่ละพื้นที่ต่างก็มีสภาพเงื่อนไขแตกต่างกันตามข้อเท็จจริง ก็ให้แต่ละพื้นที่ไปออกแบบกันเองนะครับ เพียงแค่การเริ่มต้นเปิดหมู่บ้านเป็นบ้านเกษตรอินทรีย์คือหลักหมายแรกของการพัฒนาชุมชนการเกษตร ครับ"  นายปราโมทย์กล่าวสรุป

เนื่องจากบทเรียนตลอดระยะเวลาที่ผ่าน แร่  อุตสาหกรรมแร่เป็นอุตสาหกรรมใหญ่มีผลกระทบในวงกว้าง ทั้ง คน ชุมชน สังคมและสิ่งแวดล้อม ตราบจนถึงปัจจุบันก็ยังไม่มีมาตรการใดๆ ที่จะมาปกป้อง เยียวยาและฟื้นฟูผลกระทบจากการทำเหมืองแร่ได้ ดังนั้น เมื่อรัฐโดย กรมอุตสาหกรรมพื้นฐานและการเหมืองแร่ คิดร่างกฎหมายแก้ไข พ.ร.บ.แร่ ฉบับปัจจุบันขึ้นมา โดยมีเหตุผลเพียงเพื่ออำนวยความสะดวกให้กับการรักษาผลประโยชน์รัฐนั้น ลองมาใคร่ครวญทบทวนดูเหตุการคัดค้านของเครือข่ายประชาชนผู้เป็นเจ้าของแร่ปะเทศไทยดู
 

ประเด็นแรก หลักการเรื่องการบริหารจัดการแร่ เน้นไปในความหมายที่ส่งเสริมการทำอุตสาหกรรมเหมืองแร่ไปอย่างกว้างขวาง ซึ่งแร่โดยหลักการนี้เป็นสินค้าที่รัฐต้องการขายไปได้อย่างง่ายๆ โดยปราศจากการยอมสิทธิในการจัดการทรัพยากรแบบมีส่วนร่วม ทั้งร่วมคิด ร่วมพิจารณา ร่วมปกป้องและกำหนดแผนหรือทิศทางการใช้ทรัพยากรแร่เพื่อประโยชน์ท้องถิ่นและส่วนรวมอย่างคุ้มค่ายืนนานนั้น ปรากฏว่า ไม่มีคำว่าส่วนร่วม นี้ในบทบัญญัติ ดังนั้นในกฎหมายนี้ จึงมีเพียงแร่กับรัฐเท่านั้น จึงนำมาสู่ระเบียบวิธีการที่ง่าย รวบรัดและเปิดกว้างให้ผู้ประกอบการสามารถขุด ร่อน แร่ อย่างกว้างขวางแค่เพียงขออนุญาตจากหน่วยงานรัฐ คือรัฐมนตรีและอธิบดี เท่านั้น

ประเด็นที่สอง  ข้ออ้างเรื่องกรรมการกองทุน ซึ่งในกฎหมายใหม่นี้พยายามแก้ไขภาพลักษณ์ซึ่งถูกมองเป็นกฎหมายปีศาจ โดยให้มีการตั้ง "กองทุนเพื่อชดเชยความเสียหาย"  แต่ปัญหาคือ กรรมการกองทุนที่คัดสรรมามีภาพผลประโยชน์ทับซ้อน รวมถึงอำนาจหน้าที่ด้วย เพราะเป็นชุดเดียวกันกับคณะกรรมการแร่ โดยคณะกรรมการนั้น มาจากตัวแทนภาครัฐ นายทุนและตัวแทนปกครองท้องถิ่น ซึ่งล้วนแต่มีบทเรียนว่าที่ไม่ได้ตัดสินใจเพื่อปกป้องทรัพยากรท้องถิ่น อีกทั้งอำนาจการตัดสินใจสูงสุดอยู่ที่ รัฐมนตรี ซึ่งเป็นนักการเมือง !!

ประเด็นที่สาม พ.ร.บ.ฉบับนี้  เป็นกฎหมายที่ให้อำนาจข้าราชการมากเกินไป โดยไม่มีหลักเกณฑ์หรือกรอบในการพิจารณา ทั้งๆ ที่ข้าราชการไทยกระทำการตัดสินใจแล้วผิดพลาดส่งผลต่อชีวิต ทรัพย์สินและสิ่งแวดล้อมมามากมาย และไม่สามารถเอาผิดได้ เนื่องจากมีกฎหมายคุ้มครอง ดังนั้น เครือข่ายประชาชนเจ้าของแร่จึงเสนอให้มีการเพิ่มบทลงโทษให้หนักต่อผู้เกี่ยวข้องหรือมีส่วนได้ส่วนเสีย เพราะกฎหมายนี้ยังลงโทษผู้กระทำผิดเบาเกินไป ไม่สมเหตุสมผลทั้งๆ ที่อาจจะเกิดผลกระทบต่อชีวิต ชุมชนและสิ่งแวดล้อม ในระยะยาว

ประเด็นสุดท้าย รูปแบบการอนุญาตให้ดำเนินกิจการเหมืองแร่ถูกออกเป็นประเภทต่งๆ ตามขนาดของเหมือง โดยขนาดเล็ก มีข้อได้เปรียบคือ ไม่ต้องทำ EIA แถมยังสามารถผ่านขั้นตอนอนุมัติจากท้องถิ่นได้เลย ซึ่งเป็นกลวิธีที่แยบยลในการผ่านกฎหมายตรวจสอบควบคุม และนอกจากนั้นมีการบังคับว่า ผู้ที่จะขอประกอบกิจการเหมืองแร่จะต้องเป็นสมาชิกสภาการเหมืองแร่ ซึ่งมีนัยะคล้ายๆ จะผูกขาดการทำเหมืองแค่เฉพาะกลุ่มบางกลุ่ม

                 ส่วนเรื่องการเยียวยามีบังคับแค่ให้มีการชดเชยเท่านั้น ไม่มีการพูดถึงการฟื้นฟูสภาพแวดล้อมที่เสียหาย หรือชุมชนที่ล่มสลาย และเมื่อมามองเทียบเคียงกับค่าภาคหลวงที่รัฐจะได้รับคือ 20% จากราคาตลาดแร่นั้น น่าจะมีมูลค่าน้อย หรือไม่เพียงพอสำหรับการเยียวยาฟื้นฟูสังคมและสิ่งแวดล้อมที่สูญเสียไป แถมผู้ที่รัฐอ้างว่า ถ้ามีประวัติเป็นผู้ประกอบการที่ดีจะได้รับการลดหย่อนภาษีซึ่งไม่มีรายละเอียดว่าแค่ไหน หรือ ไม่มีมาตรฐานในการพิจารณาคำว่า ผู้ประกอบการที่ดีเป็นอย่างไร อธิบดีก็ลดหย่อนให้ได้ใจชอบ…..

                เมื่อเป็นเช่นนี้แล้ว เครือข่ายประชาชนผู้เป็นเจ้าของแร่ประเทศไทย จึงประกาศไม่ยอมรับร่างแก้ไข พ.ร.บ.แร่ ฉบับนี้ และจะขอยกร่าง พ.ร.บ.แร่ ฉบับของประชาชน ที่ยืนบนหลักการที่ ว่า "แร่เป็นของประชาชนคนส่วนรวม"  มาเสนอให้ประชาชนคนไทยได้พิจารณาสนับสนุนในเร็วๆ นี้ ประกาศเมื่อวันที่ 1 สิงหาคม 2555…

        "วันนี้ ลุ่มน้ำสรอยของเราแม้ว่าน้ำจะไม่ท่วม ปัญหาภัยพิบัติไม่มี นี่คงเป็นเพราะสภาพของพื้นที่ป่าในลุ่มน้ำสรอยของเราฟื้นกลับคืนดีขึ้นกว่าเก่าบ้างแล้ว แต่พวกเราก็อย่าเพิ่งดีใจ ชะล่าใจ ว่าภัยพิบัติจะไม่เกิดขึ้นอีก ภัยพิบัติที่มาเงียบๆอย่างไม่รู้ตัวนั้นยังคงมีในลุ่มน้ำสรอยของเรา ภัยที่ว่านั้นก็คือภัยจากสารพิษต่างๆที่ปนเปื้อนในลำห้วยสรอยนั่นเอง ภัยดังกล่าวนั้นเกิดขึ้นมาอย่างต่อเนื่องและนับวันก็จะรุนแรงเพิ่มขึ้นเพราะสารพิษต่างๆนั้นสะสมเพิ่มขึ้นมากเรื่อย หากคนในลุ่มน้ำสรอยของเราไม่คิดที่จะป้องกันเสียตั้งแต่วันนี้แล้ว โอกาสที่จะพบกับภัยพิบัติตัวนี้ก็จะมีในเร็ววันนี้เช่นกัน เพราะฉะนั้นพวกเราต้องเตรียมรับมือกันได้แล้วกับภัยพิบัติที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ภัยพิบัติที่จะเกิดขึ้นนั้นพวกเราอย่าไปโทษธรรมชาติไม่ได้ลัยเพราะภัยตัวนี้เป็นฝีมือของพวกเราเองที่ช่วยกันสร้างขึ้นมา คนที่จะแก้ไขปัญหานี้ก็ต้องเป็นพวกเราคนลุ่มน้ำสรอยนี่แหละ ไม่ต้องรอใครมาช่วยเหลือเพราะเราเองต้องหาทางป้องกัน/แก้ไขกันเองถึงจะรอดพ้นภัยพิบัติในครั้งนี้ได้"
 

ลำห้วยสรอย เป็นลำห้วยสาขาหนึ่งของแม่น้ำยม ที่ไหลมาจากเทือกเขาบริเวณอุทยานแห่งชาติศรีสัชชนาลัย ต้นกำเนิดอยู่ที่บ้านปางงุ้น ตำบลสรอย อำเภอวังชิ้น จังหวัดแพร่ ซึ่งอยู่เขตติดต่อกับอำเภอเถิน จังหวัดลำปาง ลำห้วยสรอยไหลผ่านหมู่บ้านต่างๆในเขตตำบลสรอย,ตำบลป่าสัก,และตำบลแม่พุง แล้วไหลไปรวมกับแม่น้ำยมที่หมู่บ้านปางมะโอ ตำบลแม่พุง รวมได้ 17 หมู่บ้าน ระยะทางกว่า 30 กิโลเมตร ในเขตลุ่มน้ำสรอยเคยเกิดภัยพิบัติน้ำป่าไหลหลาก โคลนดินถล่ม พัดบ้านเรือนตลอดแนวลุ่มน้ำสรอยเสียหายและตายกว่า 40 ศพ มาแล้วเมื่อปี 2544

ชีวิตวันนี้ของคนแม่สรอย กำลังกลายเป็นชะตากรรมที่เลวร้ายกว่าภัยพิบัติที่กระหน่ำซัดเป็นระลอกๆ เมื่อชุมชนที่เคยอยู่อย่างสงบเงียบอยู่ริมผืนป่ากำลังกลายเป็นแหล่งขุมทรัพย์ซึ่งฝังอยู่ได้ผืนดิน ทั้ง ทอง แร่เหล็กและแร่อื่นๆ เป็นทุกขลาภที่ชาวบ้านไม่มีสิทธิแตะต้อง แต่อาจจะได้รับผลกระทบทุกด้าน ความเปลี่ยนแปลงเริ่มรุกคืบเข้ามาอย่างรวดเร็ว กระแสการกว้านซื้อ กดดัน และหลอกล่อ จูงใจ ด้วยมูลค่าที่ดินที่สูงลิ่วและการใช้ผู้นำชุมชน ท้องถิ่น มาเป็นเครื่องมือ กลับกัน มีขบวนการชาวบ้านกลุ่มเล็กๆ เกิดขึ้นมากมายในพื้นที่เพื่อปกป้องพิทักษ์ทรัพยากร วิถีชีวิต ตลอดจนป่าไม้และระบบนิเวศของชุมชนตน อย่างเข้มแข็งเผชิญหน้าเกิดบุคลากรระดับแกนนำในแต่ละที่ขึ้นมากมาย

เมื่อบริษัท ณ ภัทรไมนิ่ง ได้ยื่นขออาชญาผูกขาดสำรวจแร่เหล็กในพื้นที่อำเภอวังชิ้น จดทะเบียนคำขอวันที่  16/2550 ลงวันที่ 11 กันยายน 2550  และได้รับการออกอาชญาบัตรผูกขาดสำรวจแร่ที่ 12/2551 ลงวันที่ 28 กรกฎาคม 2551  ถึง วันที่ 27 กรกฎาคม 2552 จำนวน 2 แปลง ทำให้ชาวบ้านไม่เห็นชอบกับการสำรวจแร่เหล็กเพื่อทำเหมืองแร่ต่อไป จึงขอคัดค้านการยื่นขออนุญาตอาชญาบัตรผูกขาดการสำรวจแร่เหล็ก ของบริษัท ณ ภัทรไมนิ่ง เพราะ ชาวบ้านไม่ต้องการได้รับผลกระทบ และกระบวนการออกอาชญาบัตรผูกขาดสำรวจแร่ปี 2551 มีความไม่โปร่งใสในการออกเอกสารให้อนุญาตสำรวจแร่เหล็กในพื้นที่

พระอาจารย์ยงยุทธ    ทีปโก จากวัดปางงุ้น    ตำบลสรอย หนึ่งในแกนนำสำคัญที่ร่วมคัดค่อสู้เพื่อปกป้องสิทธิชุมชนกล่าวถึงบทบาทของวัดในการร่วมต่อสู้ สร้างการเรียนรู้และร่วมปกป้องสิทธิชุมชน ว่า

"การทำงานของอาตมากับชาวบ้าน คือเน้นการสร้างสำนึกคนซึ่งมีหลายวิธีนะ อย่างอาตมา อาตมาเลือกที่จะทำงานกับเยาวชนเพราะเรามุ่งหวังว่าการสร้างคนเหล่านี้ก็เพื่ออนาคต ใน 10 ปี  20 ปี ข้างหน้า นอกนั้นก็สนใจคนผู้ใหญ่ที่เขาช่วยกันผลักดันงาน เคลื่อนไหวได้ แต่ผู้สูงอายุก็ไม่ได้มองข้ามนะ ก็สำคัญเหมือนกัน เพราะผู้สูงอายุมีภูมิปัญญามาก ก็ให้ผู้สูงอายุนี่แหละมาถ่ายทอดความรู้ให้เด็ก ให้เยาวชน มาสร้างภูมิคุ้มกันให้เด็กๆ ให้เขาเข้าใจว่าอยู่รอดมาจนทุกวันนี้เขาคิดเขาทำอย่างไร นอกนั้นก็กิจกรรมต่างๆ ที่เด็กเยาวชนชอบทำ เช่น  แต่งรถ ซ่อมรถ เล่นดนตรี  อะไรต่างๆ ซึ่งเป็นอุบายให้เขามาเล่น มาทำกิจกรรมในวัด เพราะเขาเป็นเด็กเป็นเยาวชนซึ่งก็เป็นได้ครั้งเดียว ดังนั้น เราควรจะอบรมอะไรให้เขาบ้าง พอเขาขึ้นมาเป็นนาย ถ่ายบัตร มีลูกมีผัวมีเมีย ก็ไม่ได้เป็นเยาวชนแล้ว
                วิธีการสอนของอาตมาก็สอนให้เขาดูและรู้สึกนึกคิดว่าเมื่อก่อนเขาอยู่อย่างไร เขาเคยเดือดร้อนไหม ตอนนี้เป็นอย่างไร และถ้าเกิดเหมืองแล้วจะเป็นอย่างไร เรื่องน้ำท่า ป่าเขา ไหลดีไหม ฝนดีไหม สมัยก่อนอยู่อย่างไร อุดมสมบูรณ์ไหม  แต่ถ้าเขาทำลายปล่อยให้กลุ่มทุนทำลาย เขาจะอยู่อย่างไร เขาก็คิดกันได้นะ เพราะเขาทำนา ทำเกษตร ถ้าน้ำท่าไม่ดีจะอยู่กันไม่ได้  ในห้วยในหนองคลองบึง ถ้าไม่มีจะอยู่กันอย่างไร เราก็คุยกันและเขาก็เอาไปสอนลูกหลานต่อ ทำให้ชาวบ้านเริ่มสำนึกเป็นห่วงกลัวลูกหลานไม่มีที่อยู่ที่กิน ไม่อยากขายที่ให้ใครทำเหมือง จะอพยพแผ้วถางที่ใหม่ก็ไม่ได้ เพราะฉะนั้นเราจึงต้องรักษาแผ่นดินถิ่นเกิดไว้ให้ได้ และนี่คือเรื่องที่อาตมาพูด อาตมาทำ"  พระอาจารย์ยงยุทธ เปิดเผยก่อนจะโต้แย้งมุมมองเรื่องบทบาทพระเกี่ยวกับกิจของสงฆ์

"มีคนถามมีคนสงสัยว่าพระมาทำอะไรแบบนี้ ไม่ใช่กิจของสงฆ์เลย  แต่อาตมามองว่า เรากินข้าวชาวบ้าน อาศัยชาวบ้าน เพราะฉะนั้นเมื่อชาวบ้านเดือดร้อน ชาวบ้านสู้ เราก็ต้องออกมาเคียงข้างชาวบ้านเป็นกำลังใจให้ชาวบ้าน ซึ่งหากใครมองว่าอาตมาทำผิดหลักพระวินัยไหม ? ในเถรสมาคมก็มีบัญญัติไว้เหมือนกันว่าให้พระดำเนินกิจกรรมสังคมสงเคราะห์ ซึ่งสิ่งที่ทำอยู่นี้ก็เป็นบทบาทหนึ่งในการสังคมสงเคราะห์เช่นกัน เพราะอาตมาออกมาเตือนสติญาติโยมทั้งหลาย คำสอนของพระพุทธองค์ก่อนส่งพระภิกษุออกเผยแผ่ศาสนาท่านได้ให้โอวาทไปว่า "ท่านจงจาริกไป…"  ที่ต้องจาริกไปก็เพื่อจะได้ช่วยเหลือชาวบ้าน ช่วยเหลือหมู่สัตว์ ให้เขาพ้นทุกข์ ทุกข์ของสัตว์ ทุกข์ของคน ทุกข์ของสังคม ถ้าเราไม่ทำอะไรนั่งนิ่งเฉยภาวนาอยู่อย่างเดียวโดยไม่ทำอะไร คงไม่ใช่แน่ๆ  เราต้องตอบแทนคุณข้าวปลาอาหารชาวบ้าน ที่เอามาถวายมาให้อาตมาฉัน ได้อิ่มไปวันๆ ใครจะมาบอกว่าไม่ใช่กิจของสงฆ์คงไม่ใช่ ก็ในเมื่อคนในแผ่นดินนี้ยังเป็นทุกข์ แล้วพระ แล้ววัดจะอยู่ได้อย่างไร เราไม่ได้ทำนากินเอง เรากินข้าวชาวบ้าน นี่คือสิ่งอาตมาตระหนักเสมอ ชาวบ้านเราอยู่ได้เราอยู่ได้ ชาวบ้านเป็นทุกข์ เราจะสุขอยู่ได้ อย่างไร นี่เป็นความคิดของอาตมา นะ"  พระอาจารย์ยงยุทธ  เน้นย้ำ

นายสมชาติ ม่วงทอง อายุ 40 ปี ชาวบ้านมะต้องสู้ อีกครอบครัวหนึ่ง ก็ย้ำเช่นกันว่า ทหารมาไล่โดยไม่มีเป้าหมายที่ชัดเจนจริงๆ ว่าเพื่ออะไรด้วย    "เหตุผลที่เขามาอ้างเพื่อไล่เราในตอนนั้นคือจะเอาที่ไปปลูกป่าเฉลิมพระเกียรติ แต่ไม่ได้ปลูกป่าทั้งหมด แค่ส่วนหนึ่ง ส่วนที่เหลือก็ให้นายทุนเช่าปลูกมันสำปะหลัง ปลูกข้าวโพด ต่อมาก็ย้ายไปเป็นที่กรมธนารักษ์ ซึ่งฉันไม่รู้หรอกว่าที่ใครบ้างที่เขายึด แต่ฉันก็เชื่อว่านี่มันที่ฉัน ฉันอยู่มาตั้งแต่ปู่ย่าตายาย อายุ 100 กว่าปีแล้ว ตั้งแต่ปี 2444 เรามีหลักฐานที่อำเภอว่าหมู่บ้านนี้ตั้งมาตั้งแต่ปี 2444 มีสำเนาที่อำเภอ ท่านปลัดอำเภอให้มา ครับ ตอนนั้น ก็พยายามร้องเรียนมายังกรรมการสิทธิมนุษยชน ไปสอบถามอำเภอ อำเภอก็รับรองมาว่าหมู่บ้านเราดั้งเดิม ทหารเขาก็แจ้งแต่ว่ามาดูแลพื้นที่ให้กรมธนารักษ์  โดยอ้างกฎหมายกฤษฎีกา 2481"  นายสมชาติอธิบาย ก่อนที่เล่าถึงสภาพชุมชนในตอนนี้ ว่า

     "ชาวบ้านตอนนี้เหลือเพียง 8 ครัวเรือน จาก 36 ครอบครัว ส่วนที่หายคือทนสู้ไม่ไหว กลัว เพราะทหารเอาปืนไปยิงข่มขู่ เหมือนเมื่อปี 2547 ชาวบ้านเลยกลัวพากันย้ายออก เพราะถ้าไม่ออกทหารเขาจะเอาหมายศาลเข้าไปจับ แต่จนวันนี้ก็ไม่เห็นมีหมายศาลเข้ามาเลย คนที่ย้ายออกไป ย้ายไปเพราะเบื่อ รำคาญ เพราะ 4 ปี เต็มๆ ที่ทำกินก็ทำไม่ได้ ทหารเขาไม่ให้ทำกินเลย ลูกฉันเองก็แย่ ไม่มีอะไรกินเลย 4 ปี ตอนนั้นก็พยายามสู้นะ แต่พวกฉันไม่รู้จะทำยังไง ไปไหนไม่ถูก เพราะอยู่แต่ในบ้าน ปี 2547 ปีนั้น ถูกคุกคามหนักจริงๆ โชคดีที่มี อาจารย์จรัล ดิษฐาอภิชัย คณะกรรมการสิทธิฯ ลงพื้นที่ เหตุการณ์ก็เลยบรรเทาลง ส่วนใหญ่เป็นทหารจากกองพลทหารราบที่ 9 ที่นำกำลังเข้าไปคุกคามไล่รื้อพวกเรา" นายสมชาติเล่า

ส่วนนางแค ม่วงคำ ได้เผยถึงการนำญาติพี่น้องจากหมู่บ้านมากรุงเทพฯ ในครั้งนี้ ว่า เพื่อมายื่นหนังสือให้กับ ผอ.สำนักแก้ไขปัญหาการบุกรุกที่ดินของรัฐและขอสิทธิให้ตนอาศัยอยู่ชั่วลูกชั่วหลาน ว่า

"วันนี้ฉันมายื่นหนังสือถึง ผอ.กบร.กลาง เพื่อส่งถึงนายกรัฐมนตรี โดยเราชาวบ้านตั้งใจจะต่อสู้เพื่อยืนยันสิทธิที่จะอยู่ที่เดิม ไม่ไปไหนแล้ว ต่อให้กราบเท้าทหารก็ยอมกราบแล้วหละ ไม่ไปไหน ขอยืนยันอยู่ที่เดิม ทำกินที่เดิม เราไม่ได้เอาไปมากมาย แค่ขอทำกินชั่วลูกชั่วหลาน ไม่ไปไหนแล้ว ถ้าจะไล่ทำไมไม่ไล่ตั้งแต่สมัยปู่ย่าตายายมาอยู่หละ ตอนนี้ชั้นอายุมากแล้วอยู่ไม่กี่ปีแล้ว ขอแค่ให้ลูกได้ทำกินก็พอ ที่ทำกินก็ไม่เคยคิดขายนะ อยู่เท่าไหนก็เท่านั้น ไม่เหมือนคนทั่วไปหรอก" นางแค กล่าว

นายอิสราวุธ ทองคำ ผู้ประสานงานชุมชนมะต้องสู้  หัวหน้าศูนย์คุ้มครองสิทธิผู้บริโภค กาญจนบุรี กล่าวย้อนถึงปัญหาหน่วยงานของรัฐที่เข้าไปละเมิดสิทธิชุมชน บุกรุกสิทธิที่ทำกินดั้งเดิมของชุมชน รวมทั้งกระบวนการต่อสู้ของชาวบ้าน ซึ่งไม่ได้รับความเป็นธรรมในการใช้หลักฐานพิสูจน์สิทธิ์ ว่า

"ปัญหาหลักคือการถูกละเมิดสิทธิชุมชนอย่างแรง โดยเจ้าหน้าที่ของรัฐ ซึ่งเป็นทหาร มันไม่ใช่การละเมิดธรรมดา แต่เป็นการใช้กำลังคุกคาม จนชาวบ้านต้องออกจากหมู่บ้าน เมื่อชาวบ้านออกจากหมู่บ้านก็มีหลายหน่วยงานเข้าไป แต่ส่วนใหญ่เป็นหน่วยงานที่อยู่ไกล  ตอนนั้น ผมซึ่งทำงานในตัวเมืองกาญจนบุรี ได้เข้าไปเจอภาพของปัญหาชาวบ้านมะต้องสู้ ซึ่งตอนนั้นถูกย้ายไปแล้ว 20 กว่า ครอบครัว เหลือเพียง 6 กว่าครอบครัวที่ไม่ยอมย้าย  ทำให้เราเห็นว่ามันน่าจะทำอะไรอย่างใดอย่างหนึ่ง ตอนนั้นเราเปิดสถานีวิทยุชุมชน ใหม่ๆ เราก็ใช้วิทยุเป็นเครื่องมือ ใช้การต่อสู้ในจังหวัดเข้าช่วย ก็ไปยื่นหนังสือกับผู้ว่าฯ ซึ่งเกิดกระแสทำให้ได้รับความสนใจและเห็นใจพอสมควร

     แต่ว่าประเด็นปัญหาก็ยังไม่จบ เพราะว่ามันเป็นประเด็นปัญหาเชิงโครงสร้าง อ้างสิทธิในทางกฎหมาย โดยทหารอ้างว่า พื้นที่เหล่านี้คือพื้นที่ทหารและหมู่บ้านเหล่านี้อยู่หลังการประกาศพระราชการกฤษฎีกาพื้นที่ทหาร พ.ศ. 2481 ทำให้เราต่อสู้ สู้กันไปสู้กันมา ก็เกิดกลไกอันหนึ่งในการแก้ไขปัญหา คือ กบร. หรือการแก้ไปปัญหาการบุกรุกพื้นที่ของรัฐ โดยเป็นกลไกของรัฐบาล ก็เลยใช้กลไกนี้  แทนที่จะใช้กลไกทางศาล เพราะว่าเราไม่มีความรู้ทางศาลมากนัก พอมีกลไก กบร. เราก็ยื่นเอกสารไป ตามขั้นตอน แต่ปัญหาคือ  กบร.ไม่มีเอกภาพในการทำงาน ของคณะทำงานภาคประชาชน คือไม่ได้มองเป้าหมายว่าเป้าหมายคืออะไร ซึ่งก็มีหลายกลุ่มที่เข้าไปในหมู่บ้าน ทั้งสายประชาคม สายเอ็นจีโอ ผมนี่สายเอ็นจีโอ สายเรามีเป้าหมาย เป้าหมายคือ สิทธิชุมชน ชาวบ้านต้องได้อยู่บนที่ดินตนเอง ซึ่งเป็นชุมชนดั้งเดิม พอใช้กลไก กบร. ตอนนั้น เราก็ไม่มีประสบการณ์ เรื่องการใช้ภาพถ่ายดาวเทียม ปี พ.ศ. 2495 เป็นตัวพิสูจน์ จากนั้น ทหารก็เริ่มให้กรมธนารักษ์  เข้ามาดูแลพื้นที่
     ตอนที่มีการประชุมนำเสนอต่อกองทัพบก กองทัพเองก็ไม่สามารถตอบคำถามอะไรเราได้ ว่าพื้นที่ตรงนั้นไม่มีไว้ใช้ในการฝึกทหาร แถมยังไปละเมิดสิทธิชุมชน ซึ่งนายทหารบางคนก็ยังพูดเลย ว่า "เรื่องนี้อย่าให้ไปถึงศาลนะ เพราะถ้าไปถึงศาลมันเดือดร้อนหลายคน" นั่น เพราะมันผิด นี่เป็นคำพูดอดีตนายทหารระดับนายพลที่อยู่ในกองพล ที่ 9" นายอิสราวุธ อธิบาย ก่อนจะย้ำถึงความล้มเหลวของกลไก กบร.  ว่า

"สรุปแล้วกลไกที่สร้างขึ้นมาในระดับจังหวัด ไม่สามารถจะแก้ไขปัญหาได้ เขาใช้ภาพถ่ายดาวเทียมอย่างเดียว ไม่ใช้เอกสารของอำเภอ ซึ่งนายอำเภอพยายามช่วยชาวบ้าน เพราะหลักฐานเอกสารทางอำเภอเป็นอย่างนั้นจริงๆ เพราะกำนัน ตำบลไทรโยคคนแรก เป็นคนหมู่บ้านนี้ และเป็นต้นตระกูลของชาวบ้าน ซึ่งมี  2 ตระกูล คือ กำนันประสิทธิ์ โพธิจา   ส่วน กบร. เองก็มีปัญหาเรื่องการเมือง เรื่องผลประโยชน์เกี่ยวกับพื้นที่ตรงนั้นด้วย เพราะเป็นพื้นที่ที่สวยมาก มีน้ำไหลผ่านตลอดทั้งปี ดินดี อยู่ที่สูง ปลูกอะไรก็ได้ ทีนี้พอเรื่องไปถึง กบร.จังหวัด เขาก็ใช้แต่ภาพถ่ายดาวเทียมอย่างเดียว เอกสารอื่นที่ผมทำให้ในรายงานการศึกษา เขาไม่ได้ใช้เลยในการพิจารณา ซึ่งก็มาอ้างว่าภาพถ่ายดาวเทียมไม่มีชุมชน ซึ่งก็ไปถ่ายในจุดที่ไม่ใช่ที่นา แถมชาวบ้านก็ทำไร่หมุนเวียนด้วย มันก็หาหมู่บ้านไม่เจอ ผมก็เลยท้าให้ไปถ่ายหมู่บ้านในทุ่งใหญ่นเรศวร อายุ 300 กว่าปี ว่าจะเป็นแบบนี้ไหม ? ซึ่งทหารเขาก็ตอบคำถามตรงนี้ไม่ได้
     ส่วน กลไก กบร.ซึ่งสร้างขึ้นโดยรัฐบาล เมื่อผลออกมายังงี้ เราก็ต้องมายื่นคัดค้าน ซึ่งไม่รู้ว่าทันไหม เพราะมันตั้งแต่ปี 2552 แต่ถ้าโดยสิทธิรัฐธรรมนูญก็เป็นตัวสำคัญที่จะใช้ได้ ซึ่งกระบวนการทางศาล ถึงแม้จะรู้ว่ามีเปอร์เซ็นน้อยมาก แต่ถ้ามันสิ้นสุดหนทางยังไงก็ต้องทำ ถ้าในกรณีของ กฟผ. ไฟฟ้าลงแล้ว แต่สุดท้ายมันก็ฟื้นมาได้ ดังนั้น ชาวบ้านที่นี่ยังไงก็ต้องทำ ถ้ามันสิ้นสุดหนทางที่จะไป" นายอิสราวุธกล่าวย้ำ ก่อนจะมองหนทางในอนาคตของชาวบ้านมะต้องสู้ ว่า

"ตอนนี้ประเด็นสำคัญอยู่ที่ว่าชาวบ้านจะตระหนักแค่ไหน ก็อยากให้เตรียมตัวจัดระบบการต่อสู้ของตัวเองให้ได้ เพราะผมเข้าไปตั้งแต่ปี 2547 ผมก็พูดประโยคนี้กับชาวบ้านเสมอ ไม่ใช่รอให้เกิดเรื่องทีก็สู้กันที  ผมอยากให้เขาเตรียมพร้อมตลอดเวลา อย่างเรื่องกองทุน ก็อยากให้เขาเก็บวันละบาทเพื่อเอาไว้เป็นทุนต่อสู้ เพราะเป้าหมายสูงสุดที่เราเสนอในทุกเวที คือ เราเสนอขอบเขตของพื้นที่เพื่อจะอ้างอย่างชอบธรรมในการฟื้นฟูทรัพยากรด้วย เพราะว่าพื้นที่รอบนั้น เป็นพื้นที่ป่าต้นน้ำ ที่ใช้น้ำทั้งโรงเรียน ซึ่งมีถึง  2 โรงเรียน และโรงพยาบาล อ.ไทรโยค  ที่ต้องใช้น้ำจากป่าในหมู่บ้านมะต้องสู้ ดังนั้นการให้นายทุนเช่า ซึ่งทำการไถกลบร่องน้ำ ลำธารหมดเลย โดยไม่ได้สนใจว่า อะไรเป็นต้นน้ำที่ไหนอย่างไร อีกทั้งพื้นที่หมู่บ้านที่เป็นเขตดั้งเดิมมีพื้นที่ 24,000 ไร่ มีป่าช้า มีป่าต้นน้ำ ทำให้เราเสนอแผนพัฒนาพื้นที่ในตอนนั้นว่า เราจะจัดสรรเป็นที่ทำกินและ เขตหมู่บ้าน เขตบ้านก็คนละ 1 ไร่ สำหรับที่อยู่อาศัย ส่วนที่ทำกินเดิมจะขอย้ายมาฝั่งทิศใต้ของแนวถนนแล้วที่ที่ติดอุทยานแห่งชาติเขื่อนศรีนครินทร์ เราจะฟื้นฟูเป็นป่าชุมชน เพื่อเป็นป่าต้นน้ำให้กับคนทุกคน อันนี้คือแผนที่เราพยายามสร้างสิ่งที่เรียกว่า ความชอบธรรม เราไม่ได้คิดเรื่องประโยชน์ของชาวบ้านฝ่ายเดียว แต่เราคิดเรื่องประโยชน์ขอคนอื่นๆ คนที่อยู่ด้านล่างด้วยครับ
     ส่วนความคืบหน้าหลังจากมายื่นหนังสือถึงนายกฯ ผ่านทาง กบร. วันนั้น ก็รู้สึกว่าไม่มีสัญญาณที่ชาวบ้านพอจะมีความหวังอะไรออกมาเลย และชาวบ้านก็คงต้องกลับไปหารือหาทางต่อสู้ต่อไป ครับ"  นายอิสราวุธกล่าวสรุป

ด้าน นายธนวัชณ์  แก้วพงศ์พันธุ์  ประธานคณะทำงานฯ สภาทนายความ เผยถึงแนวทางการทำงานของ กบร.จังหวัดกาญจนบุรี แต่เพียงสั้นว่า การไม่ฟังเสียงแย้งหรือตรวจสอบเอกสารหลักฐานจากชาวบ้านถือเป็นการละเมิดสิทธิชุมชนเช่นกัน

"วันนี้ชาวบ้านมายื่นหนังสือให้ ผอ.สำนักแก้ไขปัญหาการบุกรุกที่ดินของรัฐ  เรื่อง กบร.จังหวัดกาญจนบุรี  ซึ่งดำเนินการแบบไม่เป็นกลาง โดยให้ข้อมูลเอนเอียงไปทางทหาร คืออ้างแผนที่ โดยที่ชาวบ้านไม่ได้ความเป็นธรรม เพราะพิจารณาเพีงแต่ภาพถ่ายทางอากาศ แต่ไม่พิจารณาหลักฐานอื่นๆ อาทิ  วิถีชีวิต เอกสาร เช่นจดหมายเหตุ ซึ่งมันมีจดหมายเหตุตั้งแต่ปี พ.ศ. 2444 มีประวัติว่าชุมชนนี้อยู่มาก่อน ก่อนมีพระราชกฤษฎีกา 2481 เพื่อขอใช้พื้นที่แถบนี้เป็นพื้นที่ทหาร มันเหมือนกับเป็นที่ราชพัสดุ แต่ชาวบ้านเขายืนยันว่าเขาอยู่มาก่อน ซึ่งเขามีหลักฐานจดหมายเหตุ มีการบันทึก และชื่อเดิมหมู่บ้านของเขาคือมะต้องสู้ แต่ถูกเปลี่ยนมาเป็นบ้านทุ่งก้างย่าง มีประวัติโรงเรียน ว่ามีใคร เป็นครูใหญ่ เมื่อไหร่ด้วย
     ดังนั้น การที่ทหารและ กบร.จังหวัด ใช้เพียงเอกสารภาพถ่ายดาวเทียม ปี พ.ศ.2495 โดยไม่เอาหลักฐานต้นไม้และ เอกสารอื่นๆ  นั้น ไม่เป็นธรรมเลยกับชาวบ้าน ซึ่งอาจจะมีบ้างที่ชาวบ้านขยับที่ทำกินตามระบบการเกษตรแบบไร่หมุนเวียน แต่ถ้าดูบ้านเรือน ก็จะเห็นชัดเลยว่าเขาอยู่มานาน แม้ว่าตอนนี้จะไม่ได้ทำไร่หมุนเวียนแล้วก็ตาม" นายธนวัชณ์ กล่าว

เป็นอีกหนึ่งตำนานบนเส้นทางการต่อสู้ เพื่อร้องขอความเป็นธรรมและร้องขอความผิดชอบจากกลุ่มนายทุน บ.บริษัท ตะกั่วคอนเซนเตรทส์ (ประเทศไทย) จำกัด  ที่กระทำการก่อให้เกิดมลพิษและหน่วยงานรัฐ โดยกรมควบคุมมลพิษ ที่อนุญาตและละเลยการทำหน้าที่ตรวจสอบควบคุม จนชาวบ้านล้มป่วยและตาย รวมถึงสัตว์เลี้ยง พืชผัก ลำห้วยและธรรมชาติทั้งระบบกลายเป็นพิษคอยคร่าชีวิตชาวบ้านจนถึงทุกวันนี้  เป็นระยะ 14 ปี ของต่อสู้ที่ยืดเยื้อยาวนานมาก กว่าจะเห็นชัยชนะแต่ละขั้นตอน จนบางครั้ง ชาวบ้านเองก็มีคำถามกับกระบวนการยุติธรรมของประเทศนี้ ว่า “ทำไมความยุติธรรมจึงเดินทางมาล่าช้านัก..?”  นั่นคือเสียงรำพึงรำพันของของชาวบ้านคลิตี้ล่าง ต.ชะแล อ.ทองผาภูมิ กาญจนบุรี

ถึงวันนี้ แม้ชาวบ้านจะเห็นฟ้าสาง เมื่อบริษัท ตะกั่วคอนเซนเตรทส์ (ประเทศไทย) จำกัด ถูกศาลสั่งให้ชดเชยค่าเสียหาย แก่สูญเสียล้มป่วยให้กับชาวบ้าน จำนวน 22 ราย รายละ 176,000 บาท  แต่นั่น ก็ยังไม่ใช่การเยียวยาที่เพียงพอ เพราะลำห้วยและที่ทำกินของชาวบ้าน ยังปนเปื้อนสารตะกั่ว ดังนั้น ชาวบ้านจึงพยายามเรียกร้องให้รัฐ โดยเฉพาะกรมควบคุมมลพิษ ออกมารับผิดชอบฟื้นฟูลำห้วยคลิตี้ให้กลับมาใช้ได้ดั่งเดิม แต่กรมควบคุมมิลพิษ อ้างหลักวิชาการ อ้างความไม่คุ้มทุนจึงมิสามารถดำเนินการฟื้นฟูได้ เพราะมีชาวบ้านเพียงไม่กี่หลังคาเรือนเท่านั้น ทำให้ชาวบ้านคลิตี้จำต้องยื่นฟ้องศาลปกครองเพื่อบังคับให้กรมควบคุมมลพิษดำเนินการเพื่อแสดงความรับผิดชอบ

นายสุรชัย ตรงงาม ทนายความจาก โครงการนิติธรรมสิ่งแวดล้อม ได้เผยถึงปัญหาในกระบวนการฟื้นฟูลำห้วยล่าช้าจนต้องพึ่งกระบวนการยุติธรรมนี้ว่า เพื่อให้หน่วยงานรัฐรู้หันมารับผิดชอบจริงๆจังๆ

“ที่เป็นปัญหาคือ นักวิชาการเข้ามากำหนดกำกับกรอบความเป็นวิชาการมาก พอมันเข้าไปสู่ปริมณฑลทางวิชาการ ชาวบ้านก็แย้งไม่ได้ ไม่เข้าใจ แม้แต่นักกฎหมายอย่างพวกเราเองก็ตอบไม่ได้ ซึ่งวิธีคิดแบบนี้มันต้องคิดกลับ เพื่อให้มันแก้ปัญหาได้รวดเร็ว เพราะชาวบ้านเขาเดือดร้อน
                อย่างกรณีเรื่องคดี เขาไม่เคยพูดเรื่องทุนเลยแต่พอคุยนอกรอบทีไรก็มักจะมีการพูดเรื่องนี้ ในทำนองว่ามันไม่คุ้มทุนที่จะฟื้นฟู หมายความว่า ต้องเอาเงิน เอางบประมาณจำนวนมากไปฟื้นฟูลำห้วยเพื่อให้หมู่บ้านนี้หมู่บ้านเดียวได้กลับมาใช้คืนดั่งเดิมนั้นมันไม่คุ้มทุน เพราะต้องใช้เงินจำนวนมหาศาล พูดอย่างด้านๆ ง่ายๆ คือให้ชาวบ้านย้ายชาวออกไปอยู่ที่อื่นจะประหยัดกว่า ซึ่งผมคิดว่า เรื่องนี้ยังไม่เคยเป็นประเด็น นะ”  นายสุรชัย เกริ่น ก่อนจะมองบทบาทหน่วยงานรัฐในฐานะกลไกที่อนุญาตจึงต้องรับผิดชอบการเยียวยาฟื้นฟู

“ในความเป็นจริง งานในการฟื้นฟูเป็นหน้าที่ของกรมควบคุมมลพิษ ที่จะต้องประสานงานกับหน่วยงานรัฐอื่นๆ เข้ามาฟื้นฟู ซึ่งนี่คือประเด็นเรื่องมลพิษ ที่เราต้องขยายช่องทางฟ้องร้อง และไม่เกี่ยวกับเรื่องฟ้องแพ่งให้บริษัทชดเชยแก่ชาวบ้าน ที่เจ็บป่วยเสียหาย แต่ฟ้องรัฐที่ดูแลแล้วละเลยให้รับผิดชอบฟื้นฟูด้วย แต่ที่อยากจะพูดคือ รัฐควรจะมีหน้าที่ในการฟื้นฟูตั้งแต่ตอนนั้น ส่วนมูลค่าที่ลงทุนไปก็ไปไล่ฟ้องเอากับบริษัทหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง มันไม่ใช่หน้าที่ของชาวบ้านที่ต้องมายื่น มาเรียกร้อง มาฟ้อง และไม่ใช่รอเวลาให้ธรรมชาติฟื้นตัว แล้วปล่อยให้ชาวบ้านต่อสู้ลำพัง คือมันไม่น่าเป็นยังงั้น ส่วนเงินที่รัฐจะเอามาดำเนินการก็อาจจะเอามาจากกองทุนสิ่งแวดล้อม รัฐอาจจะออกกฎหมายจัดตั้งกองทุน เพื่อไม่ให้ชาวบ้านรออย่างเนิ่นนาน เพราะมีแต่คนผลักภาระออกไป ทำให้ปัญหาแบบนี้มีทางออกเดียวคือ ชาวบ้านมีแรงจะฟ้องไหม ? และต้องสู้อย่างยืดเยื้อด้วย ดังนั้น ถ้าชาวบ้านทุนไม่พร้อม ลำบากแน่ๆ
                อีกอย่างชุมชนแต่ละชุมชน มีความคิดที่หลากหลาย กว่าเขาจะมา กว่าจะกล้าสู้ กล้าฟ้อง มันนานซึ่งอันนี้แหละที่ผมคิดว่ามันไม่ควรตกเป็นภาระของชาวบ้าน ในเวลาที่เกิดปัญหาแบบนี้ เกิดการปนเปื้อน เกิดการฟ้องร้องฟื้นฟู รัฐต้องเข้ามาจัดการ แล้วก็ไปไล่เบี้ยเอาเงินค่าฟื้นฟูคืน ส่วนตัวชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบก็ค่อยให้ทางบริษัทมารับผิดชอบ
                และเรื่องสุดท้ายที่อยากจะพูดคือ วิธีการสร้างงานวิชาการเพื่อเอามาอ้างของกรมควบคุมมลพิษ อย่าทำแค่จัดเวทีรับฟังความคิดเห็นนักวิชาการจากหน่วยงาน แล้วก็เอามาอ้าง ซึ่งมันไม่ใช่การลงไปศึกษา หรือหาแนวทาง วิเคราะห์ สังเกตอย่างจริงจังเลยนะครับ ดังนั้น สิ่งที่กรมควบคุมมลพิษอ้างว่าเป็นความเห็นทางวิชาการ เพื่อจะได้ไม่ต้องรับผิดชอบฟื้นฟูลำห้วยคลิตี้ ผมว่ามันไม่น่าจะพอและใช้ไม่ได้ นะครับ” นายสุรชัยกล่าว

นายกำธร ศรีสุวรรณมาลา อายุ 44 ปี ชาวบ้านคลิตี้ล่าง เผยว่า การฟื้นฟูลำห้วยคลิตี้เป็นเรื่องสำคัญหลายมิติ ไม่ใช่แค่ชาวบ้านได้ใช้ และเป็นความยั่งยืนชั่วลูกชั่วหลานด้วย

 “เราต้องมองในจุดกว้างๆ บ้างนะครับ ถ้าปล่อยไว้อย่างนั้น น้ำทั้งหมดไหลลงมาแม่กลอง แม่กลองไหลผ่านกี่จังหวัด กี่คนที่รับเอาสารตะกั่วนั้นเข้าร่างกาย เขาไม่มองทั้งระบบ เขามองแค่กลุ่มชาวบ้านกลุ่มเดียวแล้วบอกว่าไม่คุ้มค่าสำหรับลงทุนฟื้นฟู
                เมื่อไม่นานนี้เอง มีรัฐมนตรีกระทรวงทรัพยากรฯ ท่านยงยุทธ ติยะไพรัช บอกว่า ย้ายชาวบ้านออกไปอยู่ที่อื่นจะง่ายกว่าฟื้นฟู เพราะมันต้องใช้งบเยอะ ซึ่งคิดแบบนี้ได้ยังไง ปัญหานี้ชาวบ้านไม่ได้สร้างขึ้นมา ใครหละต้องรับผิดชอบ เพราะหน่วยงานรัฐเป็นคนดูแล พูดง่ายๆ คือมันผิดทั้งสองฝ่าย ทั้งนายทุนคนทำเหมืองและรัฐคนดูแลตรวจสอบ สุดท้ายจะมาแก้ปัญหาให้ชาวบ้านย้ายออกไป ไม่ถูกต้องนะครับ มันเหมือนศาลตัดสินผิดตัว ไม่ได้ตัดสินประหารจำเลย แต่มาประหารโจทก์แบบนี้ไม่ถูกเลย
                ถ้าแก้ปัญหาแบบย้ายชาวบ้าน ผมมองว่า อุตสาหกรรมแทบทุกพื้นที่ หรือเหมืองทองคำ ถ้าเป็นประเด็นนี้ก็คงต้องย้ายกันหมดแล้ว อุตสาหกรรมเองก็มีทั่วประเทศ ถ้างั้นก็คงต้องย้ายประเทศไทย แล้วประเทศไทยจะไปอยู่ที่ไหน ถ้านักวิชาการคิดไม่เป็น
                มุมมองของชาวบ้านที่ต่อสู้มาจนถึงตอนนี้ มันไม่ได้อยู่บนหลักวิชาการแบบที่พูดกัน ชาวบ้านไม่ใช่นักวิชาการ แต่เราชาวบ้านมองแป๊ปเดียวก็มองภาพออกแล้ว ว่าการปล่อยให้ธรรมชาติฟื้นฟูตัวเองมันยาก เพราะลำห้วยคลิตี้น้ำมันไม่ได้นิ่งน้ำมันจะไหลตลอด โดยเฉพาะหน้าฝนมันจะตีฟุ้งตลอด กรมควบคุมมลพิษอ้างว่า การขุดลอกใหม่กลัวสารตะกั่วจะฟุ้งแล้วเกิดอันตรายต่อชาวบ้าน เรื่องนี้ชาวบ้านรู้ดีว่ามันฟุ้งทุกปี แต่เรื่องที่ชาวบ้านให้ทำเสียที คืออยากให้มีการดูดตะกอน แล้วจะเอาไปฝังกลบที่ไหนก็เอาไป มันอาจจะฟุ้งในระยะสั้น 2 หรือ 3 ปี เท่านั้น น้ำจะได้ดีขึ้นในอนาคตอีก 100 ปี ลูกหลานจะได้อาศัยได้ มันมาปล่อยแล้วบอกว่า เอาไว้ให้ธรรมชาติบำบัด มันตอบได้ไหมครับว่าอีกกี่สิบปีธรรมชาติจะบำบัดหมด นี่คือประเด็น ถ้าจะอ้างกลัวกระทบกับชาวบ้าน ก็อยากบอกว่า ชาวบ้านที่นี่กระทบมา 10 กว่าปีแล้ว ดังนั้น เราชาวบ้านคิดตรงกันว่าปล่อยให้มันฟุ้งไปเหอะ แล้วอีกไม่กี่ปีเราคงได้ใช้น้ำ เพราะตอนนี้ 14 ปี แล้วเขายังไม่ได้ทำอะไรเลย น้ำก็ใช้ไม่ได้” นายกำธร กล่าวย้ำ ก่อนจะเผยถึงการเข้ามาฟ้องและวันนี้ได้เข้ามารับฟังการไต่สวนของศาลปกครอง ว่า

“ที่ชาวบ้านมาฟ้องศาลปกครองก็เพราะอยากให้ศาลสั่งลงไปยังกรมควบคุมมลพิษ ให้กรมควบคุมมลพิษฟื้นฟูอย่างเร่งด่วน อย่าอ้างโน่นอ้างนี่ ที่ชาวบ้านพุ่งเป้าไปที่กรมควบคุมมลพิษ เพราะว่า มันเป็นหน้าที่ของกรมควบคุมมลพิษ ในการดูแลฟื้นฟูลำห้วย จริงอยู่เขามาตรวจจริง มาตรวจทุกปีแต่ไม่ได้ทำอะไรเลย มา 3 เดือนครั้งด้วยซ้ำ ก็มาหาค่าตะกอนก็รู้อยู่แล้วว่าค่าตะกอนเท่าไหร่ ในแต่ละปี แต่ก็จะตรวจอยู่นั่นแหละ ถามว่ามันได้อะไร ?  มันไม่ได้อะไรเลย เสียงบประมาณเปล่าๆ เอางบที่ตรวจมา 14 ปี ถ้าเอามารวมกันแล้วฟื้นฟู ผมว่าเกือบจะเสร็จแล้ว
                ตอนนี้ศาลปกครองยังไม่ได้พิพากษาหรอกครับ แค่ให้ชาวบ้านมาฟังคำแถลงแต่พอฟังดูแล้ว เรื่องค่าเสียหายที่ต้องชดเชย ชาวบ้านพอใจนะครับ แต่ที่ยังติดตามคือมันไม่มีความรับผิดชอบจากกรมควบคุมมลพิษ เพราะเป้าหมายหลักๆ ที่ชาวบ้านออกมาต่อสู้จนถึงปัจจุบันนี้ คือเราไม่เน้นเรื่องเงินนะครับ เงินเรากินไม่กี่ปีก็หมด แต่ระยะยาวคือต้องฟื้นฟูลำห้วย เพื่อให้อนาคตชาวบ้านปลอดภัยแค่ได้ค่าเยียวยาที่หน่วยงานรัฐชดใช้ให้ครอบครัวละ 100,000 บาทจริงแล้วกินปีเดียวหรือสองปีก็หมดแล้ว แล้วลูกหลานเราในอนาคตจะอยู่อย่างไร ดังนั้น การปล่อยให้ธรรมชาติบำบัดมันไม่ใช่แนวทางของชาวบ้าน จึงต้องมาฟ้องศาลปกครอง

                สรุปง่ายๆ คือ ต้องมีการฟื้นฟู จะมาบอกว่าปล่อยให้มันสลายหายไปเองตามธรรมชาติไม่ได้ แร่ก็เหมือนเนื้อ พอบริษัทเขาเอาไปกินแล้วก็มาทิ้งขี้ให้เรา ซึ่งกระบวนการตั้งแต่ออกสัมปทานใครอนุญาตให้เข้ามาทำ หน่วยงานรัฐใช่ไหม ? แล้วหน้าที่การดูแลควบคุมก็เป็นเจ้าหน้าที่รัฐดูแลควบคุม เขาไม่เข้มงวด ไม่ตรวจสอบเอง เขาก็ต้องรับผิดชอบ
                เราชาวบ้านสู้มาถึงจุดนี้ บางทีก็เริ่มมึนเหมือนกันนะครับ เพราะว่า ชาวบ้านทำไมต้องออกมาเรียกร้องเอง มาฟ้องเอง ทั้งๆ ที่มันมีหน่วยงานรัฐอยู่แล้ว รัฐควรจะมาปกป้องชาวบ้าน รัฐน่าจะเอาผิดได้เลย ทั้งๆ ที่กฎหมายก็มีอยู่ อย่างกรมควบคุมมลพิษ อยากฟื้นฟูลำห้วย แต่ไม่มีเงินไม่มีทุน ก็ไปฟ้องเอาจากบริษัท แล้วให้ผมไปเป็นพยานให้  ซึ่งในศาลชั้นต้นเขาชนะนะครับ แต่ทางฝ่ายเหมืองเขาก็จะอุทธรณ์ คงยืดเยื้ออีกนาน ซึ่งนั่นเพราะว่า กฎหมายมันไม่ศักดิ์สิทธิ์ผมมองยังงี้นะครับ ถ้ามัวแต่รอเงินชดเชยหลังชนะคดีของรัฐ แล้วชาวบ้านจะอยู่อย่างไร ครับ” นายกำธร สรุป

หากไม่มีเบื้องหลัง ก็คงไม่เห็นเบื้องหน้า เมื่อสองด้านมารวมกันจึงเกิดความสัมพันธ์ข้อเท็จจริงในสังคมที่ นำมาซึ่งดุลและอำนาจในการอยู่ร่วมกันในสังคม แต่ปัจจุบันกลไกทางสังคมเหล่านั้นกำลังสั่นคลอน เมื่อองค์กรของรัฐ โดยเฉพาะกระบวนการยุติธรรมเองเริ่มก้าวเดินอย่างผิดพลาด สวนทางความรู้สึกของคนส่วนใหญ่ที่เป็นคนยากคนจน

เหตุเกิดจากกรณีที่ชาวบ้านกลุ่มหนึ่งที่เชื่อว่า ตนมีสิทธิบนที่ดินทำกินแต่ดั้งเดิมซึ่งถูกรัฐยึดไปเพื่อทำประโยชน์จนเมื่อบรรลุวัตถุประสงค์แล้ว ชาวบ้านจึงเห็นว่า รัฐควรจะคืนสิทธิ์นั้นมาสู่ตน สำหรับรัฐก็แค่ที่ดินที่สามารถชี้หรือเวนคืนอย่างไรก็ได้ แต่สำหรับชาวบ้านที่ดินเดิมมีค่ามากกว่าผืนดินที่ใดๆ ด้วยเหตุนี้เอง จึงเกิดปฏิบัติขอคืนสิทธิในที่ดินทำกินของตน ซึ่งเป็นรูปแบบหนึ่งของการลุกขึ้นต่อสู้ เพื่อให้รัฐสนใจปัญหาและเพื่อให้สาธารณชนเข้าใจปัญหาและความสำคัญ

 ทั้งนี้ ทั้งนั้น สืบเนื่องจากปัญหาพิพาทที่ดินกรณีสวนป่าโคกยาว ต.ทุ่งลุยลาย อ.คอนสาร จ.ชัยภูมิ ที่ยืดเยื้อมานานกว่า 25 ปี จนกระทั่งเจ้าหน้าที่รัฐได้เข้าจับกุมดำเนินคดีชาวบ้าน จำนวน 10 ราย ข้อหาบุกรุก แผ้วถางและใช้ประโยชน์ในที่ดินเขตป่าสงวนแห่งชาติโดยไม่ได้รับอนุญาต เมื่อวันที่ 1 กรกฏาคม 2554  ปีที่ผ่านมา โดยแยกฟ้องชาวบ้านทั้งหมดเป็น 4 คดีซึ่ง  เมื่ออาทิตย์ที่ผ่านมา  ศาลชั้นต้นได้พิพากษาไปแล้ว 2 คดี จำนวน 4 ราย โดยให้จำคุก 4 เดือน ไม่รอการลงโทษ พร้อมให้จำเลยและบริวารออกจากพื้นที่ ส่วนอีก 2 คดีที่เหลือ ศาลจังหวัดภูเขียว นัดสืบพยานโจทก์ ในวันที่ 11 และ 20 กรกฎาคม 2555 เดือนหน้า  ทั้งๆ ที่สิ่งที่ชาวบ้านคิด ก็เพียงอยากให้รัฐสนใจและเห็นความสำคัญของปัญหาชาวบ้านคนยากคนจนที่ต้องการที่ดินทำกิน แต่รัฐกลับมองชาวบ้านก้าวร้าว ไม่เคารพกฎหมาย และท้าทายอำนาจรัฐ ดังนั้นศาลซึ่งเป็นองค์กรที่ควรรักษาความยุติธรรมในสังคม กลับแสดงจุดยืนเป็นเพียงกลไก หรือเครื่องมือของรัฐ เพราะศาลตัดสินพิพากษาจำคุกคนจนเหล่านั้น โดยไม่รอลงอาญา เพื่อให้เข็ดหลาบ !!!

นางอรนุช ผลภิญโญ   แกนนำเครือข่ายปฏิรูปที่ดิน หรือ Pmove กล่าวย้อนถึงต้นเหตุของการบุกรุกที่ดินของชาวบ้านคนยากคนจน ซึ่งนำมาสู่การถูกจับและถูกศาลตัดสินจำคุกโดยไม่รอลงอาญาครั้งนี้ ว่า

“จริงๆ แล้วที่ดินแปลงนี้ชาวบ้านได้อาศัยทำมาหากินมานานตั้งแต่ปี 2511 แล้วค่ะ ทำมาจนถึงปัจจุบัน จนกระทั่งเมื่อไม่นานนี้เอง เจ้าหน้าที่ป่าไม้ได้เข้าไปอพยพชาวบ้านออกมาจากพื้นที่ เพื่อปลูกยูคาร์ลิปตัส และบอกว่าจะหาที่ชดเชยให้ แต่แล้วก็ไม่มี ส่วนชาวบ้านก็ได้อาศัยพื้นที่นี้แหละทำมาหากินเลี้ยงวัว เก็บของป่าเพื่อยังชีพ” นางนงนุชกล่าวเกริ่นก่อนจะมองลึกไปถึงจุดยืนศาลสถิตยุติธรรมว่าแท้จริงเป็นได้เพียงกลไกหรือเครื่องมือของรัฐ

“ในฐานะที่เป็นคนทำงานด้านสิทธิชุมชนอยากตั้งข้อสังเกตสำหรับกระบวนการ ยุติธรรม คือ การที่ศาลสั่งให้จำคุกชาวบ้าน เป็นระยะเวลา  4 เดือนโดยไม่รอลงอาญาและชาวบ้านอุทธรณ์ก็เพิ่มวงเงินอีกรวมคนละ 200,000 บาท ซึ่งถือว่าสูงมากสำหรับคนจนที่หาเช้ากินค่ำ ทั้งๆ ที่คดีนี้ไม่ใช่คดีฆ่าคนตาย ขนาดฆ่าคนตายยังมีรอลงอาญาด้วยซ้ำ ทำให้ตนเองคิดว่า การทำงานของศาลมีอคติ เพราะตั้งแต่เริ่มต้นการไต่สวน ชาวบ้านไปขอเข้าพบ 2- 3 ครั้ง แต่ไม่ยอมให้เข้าพบ ทั้งๆ ที่ทุกคนอยู่ และเมื่อเช้านี้บอกว่าอยากพบชาวบ้าน พอเข้าไปพบก็พูดจาหว่านล้อมให้ยินยอมซึ่งไม่ใช่วิสัยของศาลที่ดีมีหลักกฎหมายและยึดคุณธรรม เค้าเคยบอกว่าพวกชาวบ้านเหล่านี้มีการเมืองหนุนหลัง และคำพิพากษาของทุกรายก็เป็นเช่นเดียวกัน เพียงแต่เปลี่ยนชื่อและข้อความบางข้อความนิดหน่อยเท่านั้น พูดง่ายๆ คือ ศาลมีธงสำหรับตัดสินในใจแล้ว ดังนั้นหลักฐานอย่างอื่นที่มีก็ฟังไม่ขึ้น รวมทั้ง ศาลบอกว่าอยู่ข้างนอกจะใหญ่มาจากไหนก็ช่างแต่อยู่ที่นี่เค้าเป็นใหญ่ คำพูดนี้ก็เหมือนกับจะสะท้อนวิสัยทัศน์ของศาลไทยที่ไม่มีวุฒิภาวะของผู้ที่มี คุณธรรมแต่อย่างใด ใช้ดุลยพินิจของตนเองเป็นใหญ่และละเมิดสิทธิประชาชน” นางนงนุชเผยชัดเจน ก่อนจะเน้นย้ำปิดท้าย ว่า ชาวบ้านคนจนคนจนคงไม่คิดยอมแพ้ง่ายๆ เพราะความเป็นธรรมยังไม่เกิดขึ้นกับตน และขบวนการ Pmove ก็ยังจะยืนยันเคลื่อนไหวเรียกร้องให้รัฐออกกฎหมายคุ้มครองที่ดินคนจนอย่างโฉนดชุมชนต่อไป

“ถึงตอนนี้ จึงคิดว่า สำหรับชาวบ้านที่ยากจนคงไม่สามารถพึ่งกระบวนการยุติธรรมได้อีกแล้ว เนื่องจากความเป็นธรรมไม่มีสำหรับคนจน ศาลยุติธรรมเองก็เป็นเครื่องมือของหน่วยงานรัฐ  เช่น กรมอุทยาน กรมป่าไม้ฯ ที่ฟ้องชาวบ้าน ทั้งๆที่ข้อเท็จจริงการประกาศเขตพื้นที่ป่าทุกประเภทมาประกาศทีหลังจากชาวบ้านอยู่ แต่ในบางกรณีเวลาที่ลูกน้องตัวเองทำลายป่าโดยอ้างโครงการพระราชดำริพัฒนาพื้นที่ ทำลายป่าไม้เป็นจำนวนมากกลับบอกว่ามีกฎหมายรับรองซึ่งตรงนี้คือความไม่เป็นธรรม ที่เกิดขึ้นในสังคมขณะนี้

ดังนั้นทางออกของปัญหาเหล่านี้ คือ เครือข่ายปฏิรูปที่ดินและขบวนประชาชนเพื่อสังคมที่เป็นธรรม หรือ PMOVE ยังยืนยันที่จะเคลื่อนไหว เพื่อเรียกร้องให้มีการจัดการที่ดินในรูปแบบโฉนดชุมชนซึ่งจะ สามารถแก้ไขปัญหาที่ดินทำกินให้กับพี่น้องประชาชนที่อยู่ในเขตพื้นที่ป่าได้ ซึ่งเรื่องนี้รัฐเองต้องยอมรับด้วยว่า ชาวบ้านที่อาศัยอยู่ในที่ดินเหล่านั้นมาก่อนหมายถึงสิทธิชุมชนดั้ง เดิมของเขา เขาต้องได้รับการคุ้มครองด้วย นอกจากนี้การปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมก็สำคัญและมีความจำเป็นเพื่อให้สอด คล้องกับสภาพข้อเท็จจริงในสังคม ที่มีการเปลี่ยนแปลง เพื่อกระบวนการยุติธรรมดังกล่าวสามารถเป็นที่พึ่งของคนจนได้จริงๆ  ไม่ใช่เป็นเครื่องมือให้หน่วยงานรัฐมาฆ่าคนจน ค่ะ”  นางนงนุชกล่าว

บริษัท เขียวเหลืองจำกัด  กลายเป็นชื่อหนึ่งที่ชาวบ้านหลายครัวเรือนจดจำฝังใจ หลังจากได้แจ้งข่าวกับชาวบ้านว่า จะเข้าทำประโยชน์ที่ดินในเขตป่าสงวนแหงชาติแม่งาวฝั่งซ้าย เพื่อดำเนินโครงการเกษตรกรรมแบบผสมผสาน(วนเกษตร) ตั้งอยู่ในพื้นที่ หมู่ 1 บ้านแหงเหนือ อำเภองาว จังหวัดลำปาง โดยมีสัญญาขอใช้พื้นที่ทำประโยชน์กับรัฐ จำนวน   3 แปลง แปลงที่ 1 เนื้อที่ 580 ไร่ แปลงที่ 2 มี 185 ไร่ และแปลงที่ 3 มี 375 ไร่ รวมจำนวนพื้นที่ทั้งหมด 1,140 ไร่  โดยมีระยะเวลาใช้ประโยชน์ ตั้งแต่ พ.ศ.2551 – 2558 เบื้องต้นชาวบ้านยินดีต้อนรับการเข้ามาของบริษัท แถมเทขายที่ดินที่ทำกินมานับสิบปี แต่รัฐอ้างว่าเป็นป่าสงวนแห่งชาติจึงไม่มีการออกเอกสารสิทธิ์ให้

จุดเริ่มต้นความขุ่นเคืองแรกก็คือหลังจากนั้นไม่นาน ก็มีข่าวจากรัฐแจ้งมาว่า บริษัทนี้ได้ยื่นขอประทานบัตร เพื่อสำรวจและทำเหมืองแร่ถ่านหินลิกไนต์ ซึ่งลงวันที่ 26 พ.ค. 2553  ( ประกาศโดย กรมอุตสาหกรรมพื้นฐานและการเหมืองแร่) โดยแจ้งว่า ถ้าผู้ไดมีกรรมสิทธิ์ในที่ดินแปลงนี้หรือมีการเกี่ยวข้องด้วยเหตุไดก็ดีให้ยื่นคัดค้านภายใน 20 วัน กลายจุดพลิกผันความรู้สึกต่อต้านครั้งที่สอง เมื่อชาวบ้านน้อยมากที่รู้ข่าวการขอและออกใบอนุญาตประทานบัตร โดยชาวบ้านทั้ง หมู่ 1 และหมู่ 7 พยายามสอบถาม ทำหนังสือถึงหน่วยงานตั้งแต่ระดับท้องถิ่น อำเภอ จังหวัด ไปจนถึงนายกรัฐมนตรี และตามมาด้วยความรู้สึกครั้งที่สาม ที่นำมาซึ่งการแตกหักระหว่างบริษัทและชาวบ้านที่สนับสนุนเหมืองกับชาวบ้านที่คัดค้าน เมื่อกระบวนการชี้แจงโครงการประทานบัตร ถูกสวมรวยกลายเป็นการประชาคม ผู้นำชุมชน อบต.และบริษัทร่วมกันทำขึ้นมาแบบมีซ่อนเร้น ปิดกั้นและปลอมแปลงรายมือชื่อ ทำให้กลุ่มชาวบ้านอนุรักษ์บ้านแหงแตกหักกับบริษัทตั้งแต่นั้นมา

สาเหตุเบื้องลึกจริงๆ นั้น ชาวบ้านมีความวิตกกังวล และกลัวว่าจะเกิดมลพิษ ต่างๆ คล้ายที่เหมืองแม่เมาะ ซึ่งชาวบ้านพยายามชี้แจงความวิตกกังวลนั้นไปถึงทุกหน่วยงาน โดยถามย้ำถึงปัญหา  2 ประการ หลักๆ คือ
                1. ผลกระทบที่เกิดจากตัวแร่ (Indigenous effects) เพราะปกติแล้วแร่ธาตุต่าง ๆ ที่นำมาใช้ประโยชน์  นั้น ขณะที่ทำการขุดแร่เหล่านี้อาจปะปนลงในแหล่งน้ำในแหล่งดิน หรือพืชปนเปื้อนมาในห่วงโซ่อาหาร แล้วซึมหรือสะสมในมนุษย์ได้ เพราะบริเวณทำแร่คือทุ่งนา ป่าผัก ลำห้วย และที่เลี้ยงสัตว์ของ
                 2. ผลกระทบที่เกิดจากการดำเนินการ ( Operation effects  )  การเปิดหน้าดินก่อให้เกิดการชะล้างและพังทลาย และปนเปื้อนไปทั่ว นอกจากนั้น ดินที่เกิดจากการทำเหมืองแร่จะไหลลงไปพร้อมกับน้ำลงสู่แม่น้ำลำคลอง ทำให้ดินเกิดความสูญเสียความอุดมสมบูรณ์ และยังเป็นหลุม เป็นบ่อ ไม่สามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้

ถึงวันนี้ชาวบ้านแหงทั้งหมู่ 1 หมู่ 7 เกือบทุกครัวเรือน ต่างก็ยังไม่เป็นอันกินอันนอน แม้จะเข้าฤดูทำไร่ทำนาก็ตาม แต่ทุกคนพร้อมจะเรียก ส่งข่าวและเร่งรีบออกมา ถ้ามีคนมีแปลกหน้า มีใครก็ตามที่เข้ามาในพื้นที่ กลายเป็นความหวาดระแวง ชิงชังและทำทุกวิถีทางที่จะปกป้องต่อสู้เพื่อพิทักษ์ชุมชนท้องถิ่นของตนให้ยังคงปกติสุขเช่นเดิม
นางสมร ถุงคำ อายุ 62 ปี ชาวบ้านแหง หมู่ 1 ซึ่งเป็นสมาชิกกลุ่มอนุรักษ์บ้านแหง ที่มาเข้าร่วมกิจกรรมคัดค้าน และคอยเป็นหูเป็นตาเป็นปากเป็นเสียงช่วยกลุ่ม ได้เผยด้วยน้ำเสียงเจ็บปวด ถึงเรื่องราวความเป็นมา ว่า

“ตอนนั้นบริษัทเขียวเหลืองเขามากว้านซื้อที่ มาบอกเราว่าจะปลูกต้นกระดาษ ปลูกป่า พอดีชาวบ้านเห็นว่าซื้อแพงดี ก็ขาย กันเพราะคิดว่า ก็ดีนะ เขามาปลูกต้นไม้ ต้นอะไร เราจะได้มีต้นไม้ เราหาอยู่หากินก็เลยแบ่งขายใช้หนี้ ใช้อะไรไป แต่พอแบ่งขายได้ปีสองปีแหละมั้งเขาก็มาปลูกต้นไม้ ชาวบ้านก็ดีใจจะได้เลี้ยงวัวเลี้ยงควาย ได้รับจ้างด้วย ต่อมาพอปลายปี 53 ประมาณเดือนมิถุนายน ก็เอาประกาศมาติดไว้แอบๆ ให้ผู้ใหญ่บ้านติดไว้ ก็ไม่มีใครรู้ มาซื้อกับข้าว มาอะไรกันก็ไม่ค่อยดู แต่พอมาดูอีกทีก็เกือบจะหมดวาระแล้ว ทำให้ชาวบ้านตื่นตัวขึ้น ประชุมกัน คุยกัน ถึงตอนนี้  นายกฯ อบต. บ้านแหง ก็มาบอกว่า “ที่ไหนมีแร่ ที่นั่นต้องขุด เพราะเขาจะมีเงินให้ผู้สูงอายุ มีเงินเข้าภาคหลวง มีให้โรงเรียน รักษาพยาบาลฟรีด้วย”  แต่เราชาวบ้านไม่เอา เราไม่ยอม เราไม่ต้องการความเจริญ เราตื่นตัวกันมากตั้งกลุ่มรักษ์บ้านแหงขึ้นมาต่อต้าน บริษัทก็มีของมาให้นะ มีผ้าห่ม มีลูกไก่ มีข้าวสาร มีอะไรมาแจกเยอะแยะเลย แล้วชักชวนชาวบ้านมาเข้ากลุ่มสนับสนุน ทำให้ชาวบ้านแตกแยกกัน จนวันนี้ ถึงตายก็ไม่เผาผีกันแล้ว”  นางสมรเล่าย้อน และเผยถึงภาพเหตุการณ์ที่ผู้นำชุมชนและบริษัทไม่จริงใจโปร่งใสในการรับฟังชาวบ้าน ว่า

“วันนั้น วันที่ 25 กันยา 53 จะมีการจัดประชุมกันที่โรงเรียน เขาก็แย่งจัดประชุมกันก่อนเลย ในวันที่ 24 กันยา เอาชาวบ้านมาฟัง แจ้งว่าประชุมชี้แจงเฉพาะหมู่ 1 หมู่ 7 แต่ปรากฏว่าพอเช้าวันที่ 24 วันนั้นเองก็เอาชาวบ้านจากหมู่อื่นๆ คือ หมู่ 2 หมู่ 3 หมู่ 4 , 5 , 6 เข้ามาเต็มห้องประชุมโรงเรียนบ้านแหง ทั้งๆ ที่บอกว่าจะประชุมชี้แจงกับหมู่ 1 และหมู่ 7 จนชาวบ้านกลุ่มรักษ์บ้านแหงไปถึงไม่มีที่นั่ง ต้องไปขอเสื่อจากวัดมาปู ผลการประชุมชี้แจงก็กลายมาเป็นว่า ในสภา อบต. เมื่อวันที่ 28 กันยา ซึ่งมีวาระประชุมเร่งด่วนที่ อบต. ในวันนั้น  ที่ประชุมกลับสรุปว่าประชาคมผ่าน ทั้งๆ ที่เขาถามชาวบ้านว่า “เข้าใจไหม๊ ?..” ให้ยกมือ   พอชาวบ้านยกมือว่า “เข้าใจ” ก็เหมาเอาว่า ชาวบ้านเห็นด้วย นั่นมันประชุมชี้แจง ไม่ใช่การประชาคมว่าให้ขุดเหมืองแร่ เขาหาว่าชาวบ้านยกมือยินยอม มีรายชื่อ 200-300 รายชื่อที่เอามาอ้าง ซึ่งพอตรวจสอบไปก็พบว่าเป็นรายชื่อคนที่ไม่ได้มาประชุมในวันนั้น แถมปลอมลายมืออีกหลายคนด้วย เพราะเป็นลายมือเดียวกัน แถมชื่อก็เป็นชื่อผู้สูงอายุ คนพิการ ที่ไปไม่ได้ แต่มีลายเซ็นมีชื่อกะเค้าด้วย ลายมือเดียวกัน ทีตอนวันที่ 25 กันยาที่เราเป็นเจ้าภาพจัดเวทีให้ความคิดเห็นและรับฟัง ชาวบ้านที่เป็นฝ่ายสนับสนุน ผู้นำชุมชน ไม่มีใครไปนั่งฟังเราเลย แม้แต่ผู้ใหญ่บ้าน นายกฯ อบต. ไม่มีใครไปฟังเราเลย เราก็แปลกใจเรื่องนี้ เพราะเขาจะเอาเหมืองให้ได้เลย  ผู้ใหญ่บ้านของเราในตอนนั้น (คนเก่า) ก็จะเอาเหมืองอย่างเดียว ไม่เอาตามแนวคิดเราเลย ไม่เหมือนคนปัจจุบันที่ไม่เอาเหมือง ส่วนกำนันเอาเหมือง นายกฯ และอบต.ส่วนใหญ่ก็เอาเหมือง”  นางสมร ถอนหายใจ และแผ่วเสียงเอ่ยอย่างเหน็ดเหนื่อย ว่ายังไงๆ  ตนต้องหยุดเรื่องเหมืองให้ได้

“มันต้องหยุดเหมือง ไม่เอาๆ ชาวบ้านไม่ยอมหรอก  ถ้าจะมาปลูกป่าปลูกไม้สัก ปลูกไม้กระดาษ ไปปลูกได้เลย เรายินดีมาก มันไม่กระทบกับชุมชน แต่ถ้ายังจะมาทำเหมือง ยังไงเราก็ไม่ยอม เราจะรุนแรง เราจะสู้ให้ถึงที่สุด เพราะอย่างนี้เราถึงได้ตั้งกลุ่มรักษ์บ้านแหงขึ้นมา
                จึงอยากฝากไปยังเจ้านายที่มีอำนาจสั่งหยุดเรื่องนี้ได้ ให้สั่งหยุดด้วย เราคนหมู่ 1 หมู่ 7 จะขอกราบเท้าขอบพระคุณท่านเป็นอย่างสูงเลย ชาวบ้านผู้สูงอายุทั้งหมู่ 1 หมู่ 7 เป็นความดัน เป็นอะไรไปหมดแล้วตอนนี้ ไม่หลับไม่นอนกัน เพราะคิดมาก แม้แต่ลูกหลานยังเป็นห่วงกันเลย ยังไงก็ขอความกรุณาท่านด้วยค่ะ” นางสมรทิ้งท้าย

“ก่อนอื่นต้องบอกก่อนว่า กลุ่มของเราได้เริ่มรวมตัวกันตั้งแต่ปี 2552 ในนามภาคประชาสังคมในภูมิภาคอาเซียน ซึ่งเป็นกลุ่มประชาชนในอาเซียน จริงๆ แม้ว่ากลุ่มประชาคมอาเซียนจะมีพื้นที่ให้ภาคประชาชนน้อยมาก แต่ก็มีมีภาคประชาชนอาเซียนกลุ่มหนึ่งที่พยายามเข้าไปในประชาคมอาเซียนตั้งแต่ปี 2548 เรื่อยมาจนถึงปีนี้ ซึ่งเรามีการจัดมหกรรมประชาชนอาเซียนที่ไปแล้วที่กัมพูชา เราจึงมีเครือข่ายของภาคประชาสังคม เพราะเรามองว่าเรื่องนี้ ว่าเป็นเรื่องที่สำคัญ ใน Asian charter หรือในกฎบัตรอาเซียนพูดไว้ชัดเจนเลยว่า อาเซียนต้องมีประชาสังคมเป็นศูนย์กลาง และที่ผ่านมาในปฏิญญาอาเซียนว่าด้วยเรื่องสิทธิมนุษยชนก็มีความพยายามของกลุ่มที่ทำงานด้านสิทธิมนุษยชน กลุ่มที่ทำงานด้านผู้หญิง กลุ่มคนพิการ กลุ่มเด็กที่ได้เสนอแนะต่อการร่างปฏิญญาอาเซียนว่าด้วยเรื่องสิทธิมนุษยชน  วันนี้เราได้มาเป็นตัวแทนอีกครั้ง แม้ว่าเราจะเป็นจะกลุ่มเล็กๆ ก็ตาม

สิ่งที่อยากจะนำเสนอในปฏิญญาอาเซียน คือตัวปฏิญญาอาเซียนนี้ มันอาจจะเป็นเอกสาร เป็นกลไกที่จะนำมาสู่การทำงานในอนาคต ซึ่งเรายังคงเห็นร่วมกันว่า ปฏิญญานี้ต้องไม่ต่ำกว่ามาตรฐานสากล และสามารถที่จะทันในสถานการณ์ปัจจุบันและแนวโน้มในอนาคตด้วย เพราะเรามองว่า สถานการณ์ปัจจุบันและอนาคต มันอาจจะไม่มีระบุไว้ในกฎบัตรนี้ก็ได้ และเรายังมองว่ากระบวนการการมีส่วนร่วมในภาคประชาสังคมในอาเซียนนั้นเป็นสิ่งสำคัญ เราไม่ได้มองเฉพาะการมีส่วนร่วมของภาคประชาสังคมไทยเท่านั้น ซึ่งเราต้องชื่นชมนะคะว่า ภาคประชาสังคมไทยมันเป็นตัวอย่าง เป็นโมเดลการสร้างการมีส่วนร่วมด้วย แล้วเพื่อนอีก 7-8 ประเทศที่เป็นสมาชิก เขาได้มีส่วนร่วมในการร่างปฏิญญาอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชนนี้  ด้วยหรือไม่อย่างไร ?    คือตอบได้เลยว่า  มีน้อยมาก แต่ยังดีนะค่ะว่า มีเพื่อนเราชาวต่างประเทศที่ประเทศของเขาไม่เปิดแต่เขาก็พยายามจะเข้ามาร่วมเวทีภาคประชาสังคมในประเทศอื่นๆ เรื่องนี้ต้องชื่นชม ที่สำคัญเราต้องตั้งคำถามร่วมกันว่า ปฏิญญาว่าด้วยสิทธิมนุษยชนนี้ ถ้าบิดเบี้ยวต่ำกว่ามาตรฐานสากล เราจะยอมให้มันเกิดขึ้นหรือเปล่า ? แน่นอนว่ามันอาจจะเป็นภาระกับกรรมการร่างปฏิญญานี้ ซึ่งต้องทำให้เสร็จภายในเวลาไม่นานจากนี้ แต่ถ้ามันสำคัญ สิ่งเหล่านี้ก็ต้องสำคัญด้วยเหมือนกัน” น.ส.สุภาวดีเผย ก่อนจะลงลึกไปสู่ปัญหาของถ้อยคำในร่างปฏิญญา ว่า คลุมเครือและสะท้อนความคับแคบซึ่งไม่สามารถคุ้มครองประชาชนได้จริง

“ในปฏิญญาเองก็มีหลายคำ ที่เราอ่านแล้วก็รู้สึกเป็นห่วง เพราะ การส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชนนั้นมันอาจจะนำมาสู่การจำกัด หรือเป็นเครื่องมือของผู้มีอำนาจ ที่จะนำมาใช้ในการละเมิดสิทธิมนุษยชน ก็ได้ อย่างเช่น คำว่า ความมั่นคงของชาติ หรือ National Security หลายครั้งจากประสบการณ์ของภาคประชาสังคมนะค่ะ การละเมิดสิทธิมนุษยชนที่มีต่อประชาชนนั้น ถูกอ้างคำนี้ค่อนข้างเยอะ คำนี้มีการเขียนไว้ในหลายๆ มาตราด้วยกัน ดิฉันจึงอยากตั้งข้อสังเกตกับคณะกรรมการ ซึ่งต้องระมัดระวัง

ส่วนในด้านความสงบเรียบร้อยในเรื่องของศีลธรรม อาจจะไปจำกัดสิทธิของคนบางกลุ่ม เช่นในคำว่า citizen หรือ Good citizen  พลเมืองหรือพลเมืองดี เราก็มองว่า ถ้ามันใช้คำนี้ มันจะได้พูดถึงเรื่องนี้ไหม แต่ร่างก่อนๆ นี้ได้พูดถึงเรื่องนี้ ซึ่งเรามองว่า ต้องระมัดระวัง เพราะว่ามันอาจจะจำกัดสิทธิของคนกลุ่มอื่นนะคะ ที่ไม่ใช่พลเมืองหรือพลเมืองดี เพราะเรามองว่า สิทธิขั้นพื้นฐานของทุกคนที่เป็นมนุษย์นั้น ต้องสามารถที่จะเข้าถึงได้ อีกคำหนึ่งก็คือว่า ภายใต้กฎหมายในประเทศ ซึ่งเราพบว่าในหลายประเทศมีกฎหมายจำกัดสิทธิขั้นพื้นฐานมาก เช่นสิทธิในการรวมกลุ่มเกิน 5 คน ห้ามออกมาเดินเรียกร้องโดยสันติ ถ้าใครเดินออกมาคุณก็จะถูกจับ เรามองว่าคำพวกนี้ ต้องให้ความระมัดระวังและต้องพิจารณาในแต่ละข้อว่ามัน sensitive หรือไม่  อย่างไร

อีกคำคือ คุณค่าอาเซียนและวิถีอาเซียน  ความเฉพาะเจาะจงของอาเซียนเราค่อนข้างชัดเจนว่ามันไม่ควรจะมีคำเหล่านี้ปรากฏในปฏิญญาอาเซียนว่าด้วยเรื่องสิทธิมนุษยชน เพราะมันไม่มีการให้คำจำกัดความไว้ได้ชัดๆ และแทนที่จะเป็นเรื่องบวกมันกลับเป็นเรื่องลบมากกว่า เมื่อถูกหยิบยกขึ้นมาใช้

ส่วนเรื่อง สิทธิในสันติภาพ Right to Peace  ถึงแม้จะมีบางข้อพูดถึง แต่มันยังพูดแบบกว้างๆ มาก เช่นพูดเรื่องสันติภาพ มันไม่ได้หมายความว่า การไม่มีสงครามแต่อย่างเดียว แต่มันหมายถึงเรื่องการถูกทำให้เกิดความไม่มั่นคงในมนุษย์และ ในเรื่องอื่นๆ ด้วย ความจริงเรามีข้อเสนอเชิงรายละเอียดเยอะนะคะแต่จะขอหยิบยกข้อสำคัญๆ มาพูด

นอกนั้นเป็นเรื่องปลีกย่อยรายมาตรา เช่นหมวดหลักการพื้นฐาน เรื่องความแตกต่างระหว่างหญิงชาย คือคำนี้ไม่ควรจะใช้เพราะว่าสังคมปัจจุบันมีความหลากหลายทางเพศ อย่างประเด็นผู้หญิงเรื่องสิทธิการแต่งงาน สมรส สร้างครอบครัว เราต้องเข้าใจก่อนว่า ครอบครัวคือหน่วยทางธรรมชาติ เราจึงมีคำถามในคำว่า ครอบครัวนี้ หมายถึงเฉพาะพ่อแม่ที่เป็นผู้หญิงผู้ชายเท่านั้นหรือเปล่า เพราะว่าสังคมปัจจุบันมีความหลากหลายของครอบครัวมาก ซึ่งเพื่อป้องกันการละเมิดหน่วยครอบครัวอื่นๆ ก็อยากเสนอให้ตัดคำนี้อออกไป ค่ะ ส่วนคำว่าหญิงและชายก็เสนอให้ใช้คำว่าบุคคลแทนไปเลย

ส่วนในเรื่องสิทธิเสรีภาพ มโนธรรมและศาสนา เขียนว่า บุคคลมีสิทธิเสรีในมโนธรรมศาสนา เราก็อยากเสนอว่า นั่นมันแค่เสรีภาพทางความคิด มันไม่พอ มันอาจจะต้องพูดถึงสิทธิในการปฏิบัตินะคะ ทั้งในเชิงของศาสนาและความเชื่อด้วย ซึ่งเราอาจจะต้องเสนอให้เพิ่มคำว่าความเชื่อด้วยเพราะว่ากลุ่มชาติพันธุ์ในภูมิภาคนี้มีความหลากหลายมาก มันมีความสวยงามในตัวนะคะ และสิทธิในการก่อตั้งสหภาพแรงงาน ตรงนี้ก็เสนอว่าไม่ใช่แค่การก่อตั้งสหภาพแรงงาน แต่อยากให้มีเสรีภาพในการเคลื่อนไหวด้วยเพราะสหภาพในหลายประเทศมันถูกควบคุมโดยรัฐ และเรายังอยากเสนอว่าให้เพิ่มคำว่าสมาคมหรือองค์กรด้วยเช่นกัน

สุดท้ายเรื่องหน้าที่แล้วก็ความรับผิดชอบ เรื่องนี้เห็นด้วยกับแนวความคิดกรรมการที่เป็นตัวแทนจากประเทศไทย เรื่องสิทธิความรับผิดชอบของบริษัทเอกชน ที่จะต้องมีความรับผิดชอบและไม่ละเมิดสิทธิมนุษยชน และให้คำนึงถึงผลกระทบจากโครงการต่างๆ คำนึงถึงมีกระบวนการที่มีความโปร่งใส มีการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อม ซึ่งคิดว่าในร่างของคณะทำงานมีรายละเอียดเรื่องนี้เยอะ ก็อยากให้คณะทำงานนำร่างเดิมมาพิจารณาอีกครั้ง และในส่วนของความคิดเสนอแนะข้อสุดท้าย คืออาเซียนจะต้องสร้างความร่วมมือกับสถาบันและองค์กรต่างๆ ที่ทำงานด้านสิทธิมนุษยชน จึงต้องเขียนระบุไปเลยว่า ทั้งภาครัฐและเอกชน  ด้วย ค่ะ” น.ส.สุภาวดีกล่าว

คณะกรรมาธิการระหว่างรัฐบาลอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชน หรือ ไอชาร์ (ASEAN Intergovernmental Commission on Human Rights -AICHR) ได้รับการจัดตั้งขึ้นอย่างเป็นทางการในการประชุมสุดยอดผู้นำสมาคมประชาชาติ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (อาเซียนซัมมิท) ครั้งที่ 15 เมื่อวันที่ 23 ตุลาคม 2552 ณ ชะอำ-หัวหิน ซึ่งเป็นการจัดตั้งตามมาตรา 14 ของกฎบัตรอาเซียน  AICHR ถือเป็นกลไกสิทธิมนุษยชนกลไกใหม่ในภูมิภาค โดยมีอำนาจหน้าที่ในการส่งเสริม และคุ้มครองสิทธิมนุษยชน หนึ่งในภาระหน้าที่ของคณะกรรมาธิการฯ หรือ AICHR คือการพัฒนาปฏิญญาอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชน ซึ่งได้ตกลงกันที่จะจัดทำร่างปฏิญญาให้แล้วเสร็จภายในเดือนกรกฎาคม 2555

ผู้ไทยในคณะกรรมาธิการ ระหว่างรัฐบาลอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชน เห็นความสำคัญของการเปิดโอกาสให้ประชาชนได้มีส่วนร่วมในการพัฒนา ร่างปฏิญญาฯ ตลอดกระบวนการ เพื่อรับฟังความคิดเห็น และข้อเสนอแนะเกี่ยวกับปฏิญญาฯ ซึ่งเป็นกระบวนการสร้างการมีส่วนร่วมและก่อให้เกิดความตระหนักและผูกพันต่อหลักการในเนื้อหาปฏิญญา ว่าด้วย สิทธิมนุษยชนอีกด้วย

เมื่อวันที่ 25 พฤษภาคมที่ผ่านมา ได้มีเวทีอภิปราย เรื่อง “ปฏิญญาอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชน: มุมมองจากภาคส่วนต่างๆ”ซึ่งมี  คุณ กานดา วัชราภัย ผู้แทนไทยในคณะกรรมาธิการระหว่างรัฐบาลอาเซียนว่าด้วยการส่งเสริมและคุ้มครองเด็กและสตรี  ศ.ดร.อมรา พงศาพิชญ์ ประธานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ  คุณ ศิริลักษณ์ นิยม กรมองค์การระหว่างประเทศ กระทรวงการต่างประเทศ ดำเนินรายการโดย ดร.เสรี นนทสูติ ผู้แทนไทยในคณะทำงานยกร่างปฏิญญาอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชน

ดร.เสรี นนทสูติ ได้กล่าวรายงานถึงบทบาทและกระบวนการที่สลับซับซ้อนและยุ่งยากในการยกร่าง และยอมรับความคิดกันและกันว่า ร่างปฏิญญานี้อาจจะไม่ถูกใจทั้งหมด หรือบางส่วน  แต่ก็ขอให้ยอมรับว่ามันจะเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีสำหรับวันข้างหน้า และไทยยืนยันว่าร่างฉบับนี้จะต้องไม่ตำกว่ามาตรฐานสากล

“วาระนี้เป็นวาระสำคัญของการร่างปฏิญญาเพราะเข้าสู่สาระสุดท้ายของการร่าง หวังว่าจะสามารถมีการรับปฏิญญานี้ได้ และสิ่งที่น่าชื่นใจคือมันยังเป็นร่างของเราผลักดัน ซึ่งมันจะก่อให้เกิดผลตามมากับสมาชิกอาเซียน 3 เรื่อง  1)  เรื่องปฏิญญาสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ ซึ่งเรากำลังพูดถึงมาตรฐานสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ เรื่องที่ 2 ) คือเรื่องอาเซียน Charter  และเรื่องที่ 3 คือเรื่องตราสารสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ

จุดยืนสำหรับมาตรฐานของเรา คือต้องไม่น้อยไปกว่ามาตรฐานสากล เพราะปฏิญญาของเรายอมรับการใช้มาตรฐานสากล อย่างเรื่องมาตรฐานสากลนั้น ก็จำเป็นที่เราจะต้องมาเจรจา ไม่ใช่ทุกประเทศ แต่เป็นภาคีในตราสาร อีกอย่างเรามีความเกี่ยวข้องร่วมกันมากว่า 60 ปีมาแล้ว ทำให้มีสิทธิหลายประการ อย่างเรื่องใหม่ๆ เองก็ต้องทำให้มีการรับรองการยอมรับ  และประเด็นสุดท้ายคือ กลุ่มประเทศอาเซียนจำเป็นต้องมีเกราะ หรือแม่แบบสำหรับการเจรจาทำงาน ในเรื่องสิทธิมนุษยชน

นอกจากได้มาตรฐานสากลแล้ว ปฏิญญาสากลฉบับนี้ก็ต้องคลุมประเด็นสำคัญๆ ได้ด้วย หมายถึง ว่า ทุกท่านที่สามารถดำรงตนเองได้ก็ดำรงไป  ซึ่งในตอนแรกเคยคิดอยากจะใช้ร่างแรงของเอ็นจีโอมาใช้ แต่เพราะความที่มันครอบคลุม มันจึงไม่สามารถถูกใจใครได้ทั้งหมด เพราะมันจำเป็นต้องพูดถึงสิทธิหลายประเภทในคำๆ เดียว

ความใหม่ในการยกร่างของเราก็มีส่วน อย่างปฏิญญาสากลนั้นมันมีอายุมาถึง 60 ปี แต่ปฏิญญาสากลในอาเซียน เราเพิ่งจะมาคุยกัน แถมยังมีกติการ่วมกันว่า ในทุกๆ เรื่องที่จะทำในอาเซียน สมาชิกจะต้องรู้และเห็นพร้อมกันทั้งหมด ทุกประเทศ ไม่อย่างนั้น ประเด็นนั้นตกไปทุกๆ อย่าง เราต้องโอ้โลมปฏิโลม ในการเจรจา มีการจับมือกับประเทศที่เห็นไปในทางเดียวกัน  อย่างกรณีไทยก็ไปจับมือกับเพื่อนอีก 3 ประเทศผลักดันด้วยกันเพื่อให้มีบางข้อไว้ในตัวร่างปฏิญญาให้ได้ ดังนั้น ร่างฉบับนี้ไมใช่แค่ความสำเร็จในประเทศไทย แต่เกิดจากความร่วมมือร่วมใจของเพื่อนสมาชิกที่เห็นด้วยกันกับเรา ครับ

นอกนั้นมีประเด็นต่อเนื่องอีก 5-6 ประเด็นครับ อันแรกคือความเป็นเจ้าของและความโปร่งใสของปฏิญญาฉบับนี้ เรื่องนี้เป็นเรื่องสำคัญมาก เพราะประเทศเราเป็นประเทศหนึ่งที่ดำเนินงานในลักษณะอย่างนี้ คือเปิดเผยพอสมควร เราคิดกันว่าอยากเอาเอกสารมาเปิดให้อ่านกันเลยจะได้รู้ว่าประเทศไหนคิดอย่างไร แต่เรื่องนี้ไม่สามารถทำได้อย่างที่ประเทศไทยอยากจะให้เป็นและผู้แทนส่วนใหญ่เป็นนักการทูต  บรรยากาศในการเจรจาจึงค่อนข้างที่จะดุเดือดเผ็ดร้อน เพราะเราพูดกันตรงไปตรงมา ดังนั้น พอร่างปฏิญญานี้ออกไปแล้ว เราจะรู้สึกเป็นเจ้าของกันอย่างไร ถ้าไม่มีส่วนร่วมให้ความคิดเห็นรับรู้ ในขั้นตอนการจัดทำ ในกรณีของไทยเรา เราได้ทำแล้ว เราได้ตระเวนไปตามภูมิภาคต่างๆ ของประเทศ  ส่วนประเทศอื่นเป็นอย่างไร เราไม่สามารถจะไปก้าวล่วงได้ ซึ่งในอาเซียนเราก็พยายามพูดอย่างนี้เสมอกับประเทศสมาชิกนะครับ

ในการทำร่างฉบับนี้ มักเรื่องความเป็นตัวตนที่เฉพาะ คือ มักจะพูดว่า ความเป็นอาเซียนไม่เหมือนกัน ไม่เหมือนกับกลุ่มอื่นเลย เพราะฉะนั้นสิ่งที่เราจะเขียนจึงไม่ควรจะเหมือนกับใคร แต่เราก็มักจะพูดว่า ความเป็นสิทธิมนุษยชนมักจะเป็นเรื่องสากล เราพูดกับใครที่ไหนก็ได้ในโลก ประเด็นนี้ก็เลยยังคาราคาซัง เช่นประเทศของเขาไม่สามารถยอมความหลากหลายทางเพศได้เนื่องจากความเชื่อทางศาสนา ซึ่งเราก็บอกว่าไม่มีศาสนาใดจะกดขี่ข่มเหงทางเพศเลย ในหลักศาสนานะครับ
เรื่องที่สามข้อขัดแย้งระหว่างหน้าที่และสิทธิ เพราะทุกประเทศมาแนวเดียวกันหมดเลย ยกเว้นบางประเทศ คือเวลาจะพูดถึงสิทธิต้องพูดถึงหน้าที่ คือเขาอยากจะให้มีระบุว่าปัจเจกชนมีสิทธิและมีหน้าที่อะไร ซึ่งเราก็พยายามบอกว่า มันเป็นเหรียญสองด้านในตัวเอง แต่หน้าที่ที่เราอยากจะเห็นคือหน้าที่ของรัฐ พอเราพูดถึงหน้าที่ของรัฐ ก็เริ่มจะคุยกันไม่รู้เรื่อง อันนี้ก็คงจะต้องคุยกันต่อ และยังมีอีกหน้าที่หนึ่งที่ พยายามจะคุยต่อคือหน้าที่ของกลุ่มที่ไม่ใช่รัฐ

                อีกประเด็น คือ แล้วถ้ามีปฏิญญาฉบับนี้แล้ว ประเด็นต่อไปคืออะไร ? สำหรับเรา  เราหวังว่า ถ้ามีปฏิญญาแล้วสิ่งที่จะเกิดขึ้นก็คือ การพัฒนาให้เกิดตราสารอาเซียนเฉพาะด้าน วันนี้ดีใจที่แชนแนลนี้มีผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านมาร่วมเวที คือเราอยากให้มีการพัฒนาตราสารเฉพาะด้านขึ้น เพื่อให้เกิดการส่งเสริมสิทธิมนุษยชนให้ดีขึ้น แล้วให้มันเป็นจริง มันจะต้องเห็นภาพที่ว่า รัฐในอาเซียนเมื่อเห็นปฏิญญาแล้วให้ความเคารพ และมันจะเกิดความน่าเคารพได้ พวกท่าน กลุ่มประชาสังคมอาเซียนจะต้องช่วยกันผลักดัน และประเด็นสุดท้ายคือ เวลาเราทำเอกสารฉบับนี้ เราพูดเหมือนคำปลอบใจตัวเองเสมอว่า  รับๆ ไปเถอะเพราะเอกสารฉบับนี้เป็น political document  รับไปเถอะไม่มีความสำคัญหรอก ผมจะบอกว่าเป็นการพูดที่หลอกลวงทั้งเพ ครับ เพราะเอกสารฉบับนี้ ถึงแม้จะเป็น political document แต่ก็ลองดูปฏิญญาสากลด้านสิทธิมนุษยชน ตอนนั้น เมื่อ 60 ปีก่อน ตอนทำปฏิญญาสากล เจตนาก็คือเขาจะทำตราสารรออีก 2 ตราสาร คือด้านสิทธิพลเมืองและสิทธิด้านเศรษฐกิจ ดังนั้น ใครจะเรียกว่าเป็น political document ก็เรียกไป เพราะตอนนี้ไม่มีใครมองปฏิญญาสากล ว่าเป็นตราสารทางการเมืองแล้ว มีแต่คนมองว่ามันเป็นตราสารที่บรรจุหลักการด้านสิทธิมนุษยชนไว้เต็มเปี่ยม และเวลาเราจะอ้างอิงอะไร หลีกเลี่ยงไม่ได้เลยว่าเราจะต้องอ้างถึงปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน ฉบับนี้ ครับ

และในการจัดทำร่างนี้เอง เราก็พูดกันมาตรฐานจะต้องไม่น้อยกว่า ปฏิญญาสากลฉบับนี้ ดังนั้น ถ้าผ่านไปอีก 10 ปีหลังจากนี้ ผมคิดว่ามันจะต้องเกิดผลมหาศาล คือท่านต้องบอกด้วยว่าถ้ารัฐไทยรับ รัฐไทยก็ต้องมีความจริงใจที่จะต้องเชื่อและยืนยันในหลักการที่ตัวเองบรรจุไว้ในปฏิญญาฉบับนี้ และมันอาจจะไม่ใช่ Legal หรือตราสารทางกฎหมาย แต่ผมก็มั่นใจว่า มันจะเป็นพื้นฐานให้มันสามารถต่อรองเรียกร้องให้เกิดกฎหมายสิทธิมนุษยชนต่อไปครับ”

ศ.ดร.อัมรา พงศาพิชญ์  เสนอมุมมองของตนเองตนเองในฐานะกรรมการสิทธิมนุษยชนระดับชาติว่า การเสนอร่างกระทำโดยไม่เปิดโอกาสให้คณะกรรมการสิทธิฯ ชาติ ได้เสนอแนะอะไรได้เลย

“ดิฉัน จะขอพูดในนามกรรมการสิทธิมนุษยชนของประเทศในภูมิภาคอาเซียนเลย เพราะว่าในภูมิอาเซียน 10 ประเทศ และในประเทศที่มีองค์กรสิทธิระดับชาติ  5 ประเทศ และพม่าซึ่งกำลังจะเป็น เรารวมตัวกันและเรียกตัวเองว่า Southeast Asia Human Right  Institute Forum  เราประชุมกันบ่อย ตามโอกาสและงบประมาณ และเรามีเอกสารถึงความห่วงใยต่อกรรมการสิทธิฯ ชาติ เกี่ยวกับการร่างปฏิญญาสิทธิมนุษยชนอาเซียน และเราได้เผยแพร่แถลงการณ์และจุดยืนของเรา

ที่เราเป็นห่วง และนำเสนอไป ก็ได้รับการบรรจุไว้ในส่วนหลักการของปฏิญญาและในส่วนต่างๆ ของปฏิญญานี้ ส่วนที่ ดร.ศรีประภา เพชรมีศรี กล่าวมาเรื่องวิถีอาเซียนนั้น ดิฉันในฐานะนักมานุษยวิทยา ยืนยันว่าไม่มีหรอกวิถีอาเซียน เพราะอาเซียนมีความหลากหลายทางวัฒนธรรม แล้วใครจะมาอ้างวิถี อะไรไม่ใช่วิถี แต่อยากให้พูดเรื่องความหลากหลายทางวัฒนธรรม และประชาชนดีกว่า

อีกอย่างเราเสนอไปว่า ขอให้ยอมรับว่ามันมีกรรมการสิทธิมนุษยชนระดับชาติอยู่ในประเทศต่างๆ ก็อยากให้ยอมรับ เพราะรู้สึกว่าเหมือนเป็นคู่แข่ง เป็นตัวยุ่ง เหมือนไม่อยากคุยด้วย เพราะขอไปพบหลายเที่ยว แต่เขาก็ไม่ยอมคุยด้วย มันเหมือนคำตอบว่า เราคือคนละพวก และเราแสดงความคิดไปแล้วว่าการร่างปฏิญญานี้ ต้องมองสิทธิมนุษยชนแบบมีการเปลี่ยนแปลงเหมือนกัน มันไม่ใช่หลักตายตัว กระบวนทัศน์มันเปลี่ยนตลอดนะ เพราะฉะนั้นต้องไม่ตายตัวสำหรับการคิดเรื่องนี้

อีกเรื่อง คือ ถ้าปฏิญญาออกมาอย่างนี้และไอชา ( AICHR) เป็นคนร่าง เราต้องมามองมากกว่าปฏิญญานี้ และมันมีความหมายแน่นอน จึงอยากมองไปอีกว่า มันมีประเด็นที่อาเซียนจะต้องทำร่วมกัน คือ เราพบทางตันของปัญหา ไม่ว่าการย้ายถิ่นหรือแรงงานข้ามชาติ มันมีประเด็นข้ามชาติกับประเด็นภูมิภาคที่เราทำร่วมกัน มันมีเรื่องของกรรมการสิทธิฯ ที่จับมือกับกรรมการสิทธิฯ เพื่อนบ้านแล้ว ซึ่งจะเคลื่อนไปข้างหน้าด้วยกัน ดังนั้นเราคงจะร่วมมือกัน และมีประเด็นหนึ่งที่เราเคยพูดกันแล้ว คือเรื่องคนข้ามชาติ แรงงานย้ายถิ่น มันเป็นประเด็นสิทธิพลเมืองและสิทธิการเมืองแล้วยังมีอีกหลายประเด็น ทั้งเรื่องเสรีภาพในการเคลื่อนย้าย การอยู่อาศัย สิทธิในการขอลี้ภัย การคืนสัญชาติ คือเรื่องพวกนี้เป็นเรื่องที่ยุ่งยากมากและต้องมีการคุยกันระดับภูมิภาคมากกว่าระดับแต่ละประเทศ แน่นอนรวมถึงสิทธิชุมชนด้วย และหลายอย่างมันข้ามพรมแดน อย่างการเคลื่อนย้ายถิ่นของคนปัญหามันมาตั้งแต่ประเทศต้นทาง ดังนั้น เราต้องไปยุ่งตั้งแต่ต้นทาง เพราะเราเป็นประเทศปลายทางแก้ปัญหาไม่ได้มากเท่าไหร่ ดังนั้น ประเด็นนี้ต้องเป็นประเด็นระดับภูมิภาคร่วมกัน 

เรื่องเศรษฐกิจสังคมร่วมกัน ในภาคหน้าต้องมีเรื่องนี้ร้องเรียนเข้ามาแน่นอน ดังนั้น เรื่องนี้ในปี 2012-2013 เราจะทำเรื่องนี้แน่นอน เพื่อต่อสู้กับทุนข้ามชาติและผลกระทบต่อสิทธิมนุษยชนในอาเซียน ค่ะ เพื่อแก้ปัญหาด้วยกันเพราะไม่ใช่ปัญหาภายในประเทศ และมันมีความยาก เพราะถ้าไปยึดปฏิญญาสากล มันไม่ค่อยมีปรากฏในเอกสารสิทธิมนุษยชนระดับโลกเพราะสิทธิมนุษยชนมันเห็นชัดมากในภูมิภาคนี้ แต่ประเทศอื่นๆ เขาให้ความสำคัญกับสิทธิพลเมืองมากกว่าสิทธิชุมชน แต่เราน่าจะมาเล่นประเด็นนี้ในอาเซียนมากกว่าซึ่งมันปรากฏอยู่น้อยมาในเอกสารปฏิญญานี้ ค่ะ”

อาจารย์กานดา วัชราภัย  ซึ่งเติบโตมากับงานอาสาสมัครด้านเด็กและสตรีมาก่อน ตอนนี้ตนจึงเน้นตามบทบาทเดิม เกี่ยวกับกลุ่มคนเปราะบาง คือ กลุ่มสตรีและเด็ก โดยอาจารย์ย้ำว่า จะต้องเปิดให้สังคมรับรู้วิจารณ์ร่างปฏิญญานี้  ยืนยันว่าคุณคุณภาพของร่างปฏิญญานี้จะต้องไม่ต่ำกว่ามาตรฐาน

“ในฐานะคณะกรรมาธิการคุ้มครองสิทธิสตรีและเด็ก เป็นองค์กรที่ดูแลเฉพาะสตรีและเด็ก ดังนั้นที่เราอยากจะบอกคือ ACWUC ไม่เคยได้รับการติดต่อจากอาเซียนเลย ในการร่างจนกระทั่งเมื่อไม่กี่วันนี้เอง ที่ได้เชิญมา เพื่อมาให้ความเห็นว่าเป็นอย่างไร ซึ่งเราไม่มีร่างเลย ที่จะมอง เราไม่ทราบว่าเขาพูดอะไรบ้าง และเข้าใจว่าเอกสารภาษาอังกฤษที่ร่างกันห้ามแปลและห้ามเผยแพร่ ทำให้เอกสารภาษาไทยที่มีให้วันนี้มีค่ามาก เราจะนำไปสนทนาแลกเปลี่ยนกันในไม่ช้าจากนี้

เรา 20 คน จาก 10 ประเทศคงต้องไปหารือกันเพื่อที่จะพูดในเรื่องนี้แบบเนื้อเดียวกัน ว่าเราคิดอย่างไร เพราะฉะนั้น เราอยากทราบ เราสนใจมาตลอดเลยว่า ในเรื่องสิทธิของกลุ่มเสี่ยง กลุ่มเปราะบาง เป็นอย่างไร  เพราะตัวเองมองเห็นว่า เรื่องสิทธิเด็กมีระบุว่าเด็กและผู้เยาว์จะต้องได้รับการคุ้มครองจากการแสวงประโยชน์ทางเศรษฐกิจและสังคม การว่าจ้างเด็กที่ทำให้เกิดการทำร้าย การให้การศึกษาเด็ก คือประเด็นที่ยอมรับว่ามันเอนเข้ามาในเรื่องสิทธิเด็กอยู่พอสมควร  เด็กทุกคนไม่ว่าจะเกิดมาในสถานะแบบใดจะต้องได้รับการคุ้มครอง และเราเข้าใจในความยากกว่าจะหลุดมาเป็นฉันทามติร่วมกันได้ ก็ไม่รู้ว่าจะใช้เวลาอีกเท่าไหร่กว่าจะได้ออกมาเป็นปฏิญญาจริงๆ ในฐานะที่ตนเองทำงานด้านนี้ ก็สนใจว่าอาเซียนจะมีเครื่องมืออะไรที่นำมาใช้ในการดูแลเรื่องสิทธิสตรีและเด็ก ที่กำลังประสบปัญหาด้านนี้
                แน่นอน ตนเข้าใจว่าในกระบวนการร่างปฏิญญานี้นั้นมันมีความยากมากที่จะหลุดออกมาเป็นฉันทามติได้ แต่ก็ขอให้ปฏิญญานี้ปูพื้นให้   ดีที่สุด เพื่อให้สามารถคุ้มครองสิทธิของแต่ละกลุ่มได้อย่างดี สามารถขยายมาสู่ความชัดเจนได้ในการนำมาคุ้มครอง ในร่างนี้แม้ว่าจะคุมเครือ แต่ก็น่าจะมีการพบกันมากกว่าผ่านไม่ว่าจะเรื่องสตรี เด็ก เพื่อให้เราสามารถส่งเนื้อหา หลักการเข้าไป ส่วนคณะร่างปฏิญญาจะเอาหรือไม่เอาก็ไม่ว่า แต่ขอให้เปิดโอกาสให้เราได้นำเสนอเข้าไปด้วย โดยเฉพาะเกี่ยวกับความรุนแรงในสตรี เด็ก การค้ามนุษย์และเรื่อง HIV รวมถึงการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศที่มีผลต่อสตรีและเด็กด้วย
                เรื่องอาเซียนจะมีเครื่องมืออะไรในการพิทักษ์คุ้มครองสิทธิเด็กสตรี ตรงนี้เราก็สนใจและมองเรื่องนี้  การมีส่วนร่วมทางการเมืองของผู้หญิง ความเข้มแข็งของสตรีในด้านเศรษฐกิจ การเป็นเจ้าของที่ดินของผู้หญิง ทั้งหมดนี้ก็ล้วนเป็นสิ่งที่เราสนใจจับตามองและอยากให้เกิดผลออกมาในทางรูปธรรม เราคุยกันกับสมาชิกใน 10 ประเทศ และอยากผลักดันเรื่องนี้ให้เห็นผล ค่ะ”

คุณศิริลักษณ์ นิยม เผยผ่านมุมมองผู้แทนจากกระทรวงการต่างประเทศและยืนยันว่าตัวแทนไทยนั้นทำงานเต็มที่เพื่อที่จะบรรจุหลักการสำคัญๆ เข้าในร่างปฏิญญาฉบับนี้ โดยมุ่งเน้นว่าอย่างน้อยก็ต้องไม่ต่ำกว่าปฏิญญาสากลซึ่งร่างและใช้มากว่า 60 ปี

“เราอยากเห็นร่างปฏิญญาตัวนี้ ว่าจะออกมาอย่างไร ก็คงไม่ต่ำกว่ามาตรฐานสากล อีกอย่างก็อยากจะให้ไปไกลกว่ามาตรฐานสากล อยากให้เราทำให้ได้ตามที่ตกลงในอนุสัญญาทั้ง 9 ฉบับ ซึ่งตอนนี้เราทำได้แค่ 7 ฉบับเท่านั้นเอง  เราเห็นว่าความสำคัญเกี่ยวกับปฏิญญา อาเซียน ต้องใช้มาตรฐานสากลเป็นพื้นฐาน เราปล่อยให้แตกต่างไม่ได้ และถ้าปล่อยให้ความคิดเกี่ยวกับวิถีอาเซียนเป็นตัวกำหนดร่างปฏิญญาตัวนี้ มันทำให้ตัวร่างไหลไปในทางที่ต่ำกว่ามาตรฐาน ดังนั้นเราจะต้องระวัง  เราจึงต้องมีมาตรฐานสากลเป็นตัวตั้ง ถ้าวิถีอาเซียนจะเข้ามา ต้องเข้ามาสนับสนุนปฏิญญามากกว่า เช่นถ้าให้ความสำคัญกับสิทธิชุมชน นั่นคือวิถีอาเซียนที่เราน่าจะผลักดันให้มีได้ หรือสิทธิสำคัญด้านการพัฒนา สิทธิและหน้าที่ ก็น่าสนใจ สรุปคือ ต้องมีมาตรฐานสากลเป็นตัวตั้ง และถ้ามีวิถีอาเซียนก็ต้องเป็นวิถีอาเซียนที่สนับสนุนปฏิญญาสากลให้เข้มแข็งขึ้น เพื่อให้เกิดมูลค่าในตัวปฏิญญานี้
                อีกประเด็น เรื่องการเจรจา ทางกระทรวงให้อิสระมากแก่ผู้แทนไทย ในการเจรจาตัวร่างปฏิญญาตัวนี้ จึงอยากให้ทุกคนชื่นชมและขอบคุณอาจารย์ เพราะท่านทำหน้าที่ได้ดีมากเพื่อจะปกป้องและกำหนดกรอบที่เป็นประโยชน์แก่พวกเราทุกคน เพราะหลายประเทศที่เสนอมา มันมีโอกาสหมิ่นเหม่ทำให้ปฏิญญาฉบับนี้ต่ำกว่ามาตรฐาน หรือว่าฟังแล้วดูแปลก เพราะมันไม่มีในแวดวงสิทธิมนุษยชนมาก่อน บางเรื่องก็ฟังดูตลกซึ่งถ้าปล่อยออกไป นานาชาติเขาได้อ่านก็อาจจะมองว่ากลุ่มอาเซียนเขาทำอะไรกันแน่ ซึ่งมันดูตลกแปลกๆ นะค่ะ

งานนี้ ผู้แทนเราจึงพยายามทำทุกอย่างเพื่อให้ปฏิญญาฉบับนี้ถูกยอมรับในสายตาเวทีระหว่างประเทศ อย่างน้อยๆ ก็อยู่ในพื้นฐานมาตรฐานสากล  ส่วนเรื่องการเจรจาในกลุ่มอาเซียนเรานั้น มันมีความหลากหลายทางความคิดมาก เพราะฉะนั้นมันเป็นเจรจาที่ยากมาก เราต้องหาจุดร่วมกันแบบ ให้ 10 ประเทศยอมรับได้และไม่เสียหลักการสิทธิมนุษยชนด้วย จึงเป็นงานที่ยาก ทำให้ไม่ได้ตามที่ใจหลายท่านต้องการ อย่างเช่นเรื่องการคุ้มครอง แต่อย่างน้อยมันก็ได้เอกสารที่ทำได้ที่สุดในแล้วในเวลานี้ ตามเงื่อนไขที่เป็นกรอบขณะนี้

ในขบวนการเจรจาร่าง และการเปิดโอกาสให้ภาคส่วนต่างเข้ามามีส่วนร่วม เราพูดกันมากเลย  เพื่อไม่ให้ปฏิญญาฉบับนี้ออกไปสู่สายตาคนภายนอกแล้วไม่อายเค้า เพราะมันอยู่ในพื้นฐานมาตรฐานสากล  เป็นตัวของตัวเองโดยไม่เสียมาตรฐานสากล และแน่นอนมันไม่ง่าย แต่ก็อยากให้ไปไกล ก้าวหน้าให้สุดๆ ดีที่สุด ซึ่งการเจรจาร่างของผู้แทนไทยยังต้องเหนื่อยอีกเยอะ แม้ไม่ได้ดี ที่สุดแต่ก็คงต้องพยายาม นี่คือความมุ่งมั่นของเราค่ะ แต่ถึงกระนั้น ก็มีสื่อวิพากษ์วิจารณ์ว่า ร่างปฏิญญานี้ไม่เปิดโอกาสให้มีส่วนร่วมเลย แต่เราคิดว่าในกรณีประเทศไทยเรา เราพร้อมที่จะเผยแพร่เอกสารฉบับนี้ เราอยากให้คนไทยได้อ่านมันก่อนแล้วมาช่วยกันคิด  แต่มันเป็นข้อมติของอาเซียนที่ไม่ให้นำไปแปล ไม่ให้เผยแพร่ มันเลยลำบาก แต่เราก็แอบแปลแบบคร่าวๆให้อ่านกันในที่ประชุม กับกระแสข่าวที่อ้างกันว่าร่างฉบับนี้ต่ำกว่ามาตรฐาน ก็ไม่อยากให้มองในแง่ร้ายขนาดนั้น วันนี้จึงได้ออกมารับฟังความเห็น เพราะอย่างน้อยก็เปิดโอกาสให้ประชาชนคนไทยเข้ามามีส่วนร่วมอย่างที่ตั้งใจไว้แล้ว”