ถ้าถามว่าความสงบเป็นสิ่งดีหรือไม่ คนส่วนใหญ่คงตอบโดยไม่ต้องลังเลว่า “ดี” แต่นักทฤษฎีท่านหนึ่งคือ Johan Galtung กลับมองว่ายังมีความสงบอยู่ประเภทหนึ่งที่เรียกว่า negative peace หรือสันติที่เป็นลบ ซึ่งหมายถึงการยุติความรุนแรงเฉพาะหน้า ดูเหมือนคลี่คลาย ทุกสิ่งทุกอย่างเข้าที่เข้าทาง แต่ที่เรียกว่าเป็น “ลบ” ก็เพราะอันที่จริงแล้วความขัดแย้งและปัญหาที่มีอยู่เดิมยังคงดำเนินต่อไป เนื่องจากไม่ได้มีการเข้าไปจัดการกับสาเหตุที่แท้จริงอย่างเหมาะสม

          ความขัดแย้งที่ลุกลามมักเป็นส่วนผสมของสาเหตุ 2 ประเภท คือ สาเหตุพื้นฐาน (structural causes) และสาเหตุเฉพาะหน้า (immediate causes) สาเหตุพื้นฐานมักสัมพันธ์กับปัญหาเชิงโครงสร้างพื้นฐานที่มีมานาน เช่น ความแตกต่างทางชาติพันธุ์ ความไม่เท่าเทียม ความเหลื่อมล้ำในสังคม ในขณะที่สาเหตุเฉพาะหน้ามักเป็นสถานการณ์ที่ทำให้ความขัดแย้งปะทุและขยายตัวออกไปในวงกว้าง เช่น การปลุกระดม บุคลิกภาพของผู้นำฝูงชนซึ่งนำไปสู่การต่อสู้  เวลาที่ความขัดแย้งลุกลาม คนส่วนใหญ่มักให้ความสนใจกับสาเหตุประเภทหลัง เพราะเป็นรูปธรรม จับต้องได้ง่าย และดูเหมือนจะมีความสัมพันธ์กับปัญหาหากพิจารณาตามช่วงเวลาที่เกิด แต่กลับละเลยสาเหตุเชิงโครงสร้างซึ่งมีความสำคัญเทียบเท่าหรืออาจจะมากกว่าสาเหตุเชิงสถานการณ์เสียด้วยซ้ำ เพราะปัญหาหรือความบกพร่องของโครงสร้างนั้นเป็นมูลเหตุเบื้องต้นที่ทำให้เกิดสิ่งที่เรียกว่า persisting grievance  (ซึ่งอาจแปลเป็นภาษาไทยได้ว่า ความกดดันเรื้อรัง) เปรียบเสมือนเชื้อไฟที่พร้อมจะลุกลามได้เสมอเมื่อมีลมพัด อย่างในประเทศไทย ปัญหาที่ต่างฝ่ายต่างรับรู้กันมาโดยตลอด คือ ความแตกต่างระหว่างเมืองกับชนบทในเรื่องโอกาสทางสังคมและเศรษฐกิจซึ่งเรียกกันว่าทวิลักษณ์ (dualism)ยิ่งไปกว่านั้น หากพิจารณาในภาพรวมจะพบว่าความแตกต่างดังกล่าวไม่ได้จำกัดขอบเขตอยู่ในแง่พื้นที่ทางกายภาพ แต่ยังหมายถึงความแตกต่างระหว่างบุคคลและกลุ่มทางสังคมซึ่งอาศัยอยู่ร่วมกันเป็นชาติไทย

การพิจารณาสาเหตุที่แท้จริงจึงเป็นปัจจัยที่จะนำไปสู่การแก้ปัญหาในระยะยาวเพื่อสร้างสันติภาพที่แท้จริง แต่การระบุว่าอะไรเป็นสาเหตุที่แท้จริงย่อมขึ้นอยู่กับการวางกรอบ (framing) ของปัญหาด้วย เช่น หากมองว่าความยากจนเป็นปัญหาเชิงบุคคล สาเหตุของปัญหานี้ คือ การที่คนยากจนไม่ขยัน แต่ถ้ามองว่าเป็นปัญหาเชิงมหภาค สาเหตุของปัญหา คือ นโยบายแห่งรัฐที่ไม่ได้เข้าไปช่วยเหลือและกระจายโอกาสให้คนอย่างเต็มที่ ความแตกต่างในการมองปัญหาจึงเป็นเรื่องดีที่ทำให้สังคมมีแง่คิดและประสานแนวคิดต่างๆเพื่อเป็นแนวทางแก้ไขสิ่งที่ผิดพลาดได้ หากมองว่าเป็นปัญหาการเมือง ก็แก้ไขด้วยวิถีทางแห่งการเมือง หากมองว่าเป็นเศรษฐกิจ ก็ต้องแก้ไขความเป็นอยู่ การทำมาหากิน โดยเฉพาะการถือครองที่ดิน ให้คนยากจนมีที่ทำกินอย่างเหมาะสม ซึ่งในที่นี้ ผู้เขียนให้ความสำคัญในเรื่องทิ่ดินเพื่อสื่อความหมายเชิงสัญลักษณ์ถึงโอกาสทางเศรษฐกิจ สังคมขั้นพื้นฐาน รวมถึงความภาคภูมิใจที่ตนได้รับการยอมรับว่าเป็นส่วนหนึ่งของสังคม

ความสงบนั้นไม่ใช่สิ่งที่ดีเสมอไป ดังที่มหาตมะ คานธีกล่าวว่าสันตินั้นมี 2 แบบ คือ สันติเพื่อปิดปากกระบอกปืน (peace that silences the guns) กับสันติที่ทำให้การใช้ปืนเป็นเรื่องไม่จำเป็นอีกต่อไป (peace that makes the guns irrelevant)ทุกคนปรารถนาสันติแบบที่สอง แต่ในความเป็นจริง ความพยายามมักหยุดอยู่ตรงที่สันติแบบแรก และเช่นเดียวกัน ความขัดแย้งก็ไม่ใช่สิ่งที่เลวร้ายเสมอไป เมื่อมีปัญหา การจัดการกับปัญหาอย่างถูกต้องจะนำไปสู่ดุลยภาพที่สูงขึ้นหรือชีวิตที่ดีขึ้นได้ สันติภาพสร้างได้หากเรามีความพยายามมากพอที่จะค้นหาและจัดการกับสาเหตุแห่งปัญหาที่แท้จริง แต่ปัญหาที่ใหญ่กว่านั้นของคนส่วนมาก คือ เมื่อสงบแล้วก็ทำเฉยๆ ราวกับว่าไม่มีอะไรเกิดขึ้น  ก็ให้มันแล้วๆไปเพียงเพื่อหวังความสุขอย่างฉับพลัน (forget, rather than forgive) ซึ่งภาวะแบบนี้จะมีคำศัพท์ที่เรียกกันคือ amnesia (แปลเป็นภาษาไทยว่า การลืมเสียเถิด)

Silence is not always golden.

เรามักจะพูดกันว่า พูดไปสองไพเบี้ยนิ่งเสียตำลึงทอง แต่จริงๆแล้ว
ความเงียบก็คงจะไม่ใช่คำตอบสำหรับทุกปัญหา

สมิตา หมวดทอง(พี่นุ้ย English Breakfast)

MA. International Boundaries, University of Durham, UK

                              MA. Speech Communication, Portland State University, US

www.facebook.com/nuienglish

อ้างอิง: บทความนี้เคยได้รับการตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์มติชน 25 พฤษภาคม 2553

รั้วที่ดีสร้างเพื่อนบ้านที่ดี Good fences make good neighbors เป็นถ้อยคำที่มาจากกลอนบทหนึ่ง ในกลอนนั้นบรรยายถึงผู้ชายกับเพื่อนบ้านที่คุยกันถึงเรื่องที่พัง ผู้ชายก็บอกว่ารั้วนั้นไม่ต้องซ่อมก็ได้ เพราะบ้านของเขาไม่ได้มีอะไรนอกจากต้นแอปเปิ้ลและต้นสน แต่อีกฝ่ายก็ยืนยันจะซ่อมรั้วเพราะในความคิดของเพื่อนบ้านนั้น “รั้วที่ดีย่อมสร้างเพื่อนบ้านที่ดี” (เพราะอย่างน้อยก็ทำให้เกิดความเคารพในสิทธิของกันและกัน)พรมแดนจึงทำหน้าที่เป็นทั้งสะพานเชื่อมและรั้วกั้น ในทางระหว่างประเทศ เขตแดนมีความหมายไม่ใช่แต่เพียงทางกายภาพ คือ ประโยชน์จากทรัพยากรพื้นที่ทำกิน แต่ยังให้ความหมายเชิงสัญลักษณ์ที่บ่งบอกว่าเราคือใคร เราแตกต่างจากคนอื่นอย่างไร ความคิดเช่นนี้พัฒนาขึ้นมาเป็นรากเหง้าทางวัฒนธรรมซึ่งผูกพันคนที่อยู่ในเขตแดนเดียวกัน เกิดความรู้สึกปลอดภัยที่ได้อยู่ในดินแดนของเรา  และยิ่งไปกว่านั้นคือแสดงถึงอำนาจ ความแข็งแกร่ง ในแอฟริกา อดีตเคยมีอาณาจักรเกิดขึ้นมากมาย เวลาผ่านไปอาณาจักรก็ล่มสลาย มีชาติตะวันตกเข้ามายึดครอง เกิดพรมแดนที่ลากขึ้นมาใหม่ พอประเทศได้รับเอกราชก็มีความคิดที่จะทวงดินแดนตั้งแต่สมัยก่อนคืน (irredentism) แต่ท้ายที่สุดก็เป็นเพียงความพยายาม เพราะไม่มีใครยอมทำลายความมั่นคงและเสถียรภาพด้วยการให้ดินแดนของตน 

บทเรียนจากปราสาทพระวิหาร

บทเรียนจากปราสาทพระวิหารทำให้เรารู้จักตัวเราและเพื่อนบ้านของเราดีขึ้น ตามที่ศาลโลกได้บรรยายไว้ในคำตัดสินกรณีปราสาทพระวิหาร สนธิสัญญาพรมแดนปี 1904 กำหนดให้สันปันน้ำตลอดแนวเป็นพรมแดนระหว่างไทยกับกัมพูชา ซึ่งในยุคนั้นยังเป็นอาณานิคมของฝรั่งเศส เมื่อมีสนธิสัญญาแล้วก็เกิดการทำแผนที่ขึ้นมารองรับ ไทยในขณะนั้นไม่เชี่ยวชาญด้านเทคนิคและให้เจ้าหน้าที่ฝรั่งเศสเป็นผู้ดำเนินการ แต่แผนที่ที่ทำมาไม่สอดคล้องกับแนวสันปันน้ำที่ได้ตกลงกันไว้จนทำให้ปราสาทพระวิหารเข้าไปอยู่ในดินแดนกัมพูชา 

เมื่อศาลโลกต้องตัดสินในคดีนี้ จึงพิจารณาเพียงว่าไทยมีการยอมรับอำนาจอธิปไตยของกัมพูชาเหนือปราสาทหรือไม่ ผลปรากฏ คือ เมื่อมีการสื่อสาร ส่งแผนที่ (ที่ไม่ถูกต้อง) มายังประเทศไทย ฝ่ายไทยนิ่งเฉยทั้งที่มีโอกาสประท้วงข้อผิดพลาดและการมีธงชาติฝรั่งเศสในพื้นที่นั้น รวมถึงยังขอสำเนาแผนที่เพิ่ม อันทำให้เชื่อได้ว่าไทยยอมรับอธิปไตยของกัมพูชาเหนือตัวปราสาท ไม่ว่าอีกฝ่ายจะมีเจตนาบิดเบือนสนธิสัญญาซึ่งตกลงกันแล้วหรือไม่ก็ตาม แต่การที่ไทยนิ่งเฉยก่อตัวเป็นสภาพของการยอมรับจนเกิดกฎหมายปิดปาก (estoppel) กลายเป็นเส้นแดนซึ่งคลาดเคลื่อนจากที่เคยตกลงกันไว้พาให้ปราสาทพระวิหารไปอยู่ในเขตของกัมพูชา ไทยไม่สามารถเปลี่ยนจุดยืนจากอย่างหนึ่งไปเป็นอีกอย่างหนึ่งได้ แม้จะอ้างว่าการนิ่งเฉยนั้นไม่ได้เป็นการยอมรับ แต่มาจากความเข้าใจผิดคิดว่าเส้นที่ปรากฏในแผนที่ตรงกับแนวสันปันน้ำซึ่งกำหนดไว้ในสนธิสัญญา 1904 และไทยยังไม่ได้ยอมรับแผนที่อย่างเป็นทางการโดยคณะกรรมการร่วมสยามฝรั่งเศสด้วยซ้ำ เพราะคณะกรรมการหมดวาระไปก่อนที่แผนที่จะทำเสร็จ ไม่รู้จะเรียกว่าความเลินเล่อ รู้ไม่ทัน หรือความโชคร้ายของประเทศไทยดี แต่เหตุการณ์ในอดีตได้สอนให้เรารู้จักเท่าทันคนอื่นและรักษาสิทธิ์ในส่วนที่คิดว่าเป็นของเราหรือแม้แต่ที่คิดว่ายังต้องรอการตกลงกันในอนาคต

ความจริงบนพื้นดิน

เมื่อมีข้อโต้เถียงเหนือหลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษร เรามักนึกถึงการครอบครองปรปักษ์ซึ่งแสดงการครอบครอบตามจริงบนพื้นดิน ตามกฎหมายระหว่างประเทศนั้น การครอบครองปรปักษ์จะพิจารณาอ้างอิง 4 หลักเกณฑ์ คือ 1.การครอบครองนั้นเป็นไปโดยรัฐด้วยเจตนาที่จะแสดงอธิปไตย 2.การครอบครองนั้นเป็นไปโดยสงบและปราศจากการคัดค้าน 3.การครอบครอบเป็นไปอย่างเปิดเผย และ 4. มีระยะเวลายาวนานเพียงพอ แต่กฎหมายระหว่างประเทศจะมีผลต่อประเทศในทางคำตัดสินไม่ได้เลย ถ้าประเทศนั้นๆไม่พาตัวเองไปยอมรับอำนาจของศาลโลก
 

ในกรณีที่เกิดข้อพิพาทระหว่างประเทศ ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศจะมีบทบาทในการเป็นผู้ตัดสินได้ก็ต่อเมื่อ

1. รัฐจะต้องแสดงความยินยอมโดยการยื่นเป็นข้อตกลงพิเศษ(special agreement หรือ compromise)ตาม Article 36(1)ธรรมนูญศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ
2. สนธิสัญญาระบุให้ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศมีเขตอำนาจในการระงับข้อพิพาทอันเกิดจากการตีความและปฏิบัติตามสนธิสัญญานั้น (compromissory clause) ตาม Article 36(1)ธรรมนูญศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ
3. รัฐแถลงยอมรับเขตอำนาจบังคับของศาลไว้ล่วงหน้าแล้ว ซึ่งเป็นการยอมรับเขตอำนาจโดยบังคับ (compulsory jurisdiction) ไม่ต้องยื่นข้อตกลงพิเศษตามข้อหนึ่งเพื่อแสดงความยอมรับเขตอำนาจของศาลอีกแล้ว ตาม Article36(2) ธรรมนูญศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ

Article 36 ในธรรมนูญศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ แสดงให้เห็นว่ารัฐสามารถเลือกที่จะใช้ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศเป็นวิธีระงับข้อพิพาทหรือไม่ก็ได้ แต่การจะนำคดีขึ้นสู่ศาลจะต้องตั้งอยู่บนความยินยอม (consent)ของคู่กรณีทั้งสองฝ่าย ในกรณีปราสาทพระวิหาร ไทยจำต้องขึ้นศาลเพราะมีการแถลงยอมรับอำนาจบังคับของศาลล่วงหน้าตาม Article 36(2) อย่างไรก็ตามเราไม่ได้ต่ออายุการแถลงยอมรับเขตอำนาจบังคับของศาลอีกภายหลังคดีปราสาทพระวิหาร คู่กรณีจึงไม่สามารถอ้างเขตอำนาจของศาลในส่วนนี้ได้อีกแล้วหากจะนำคดีอธิปไตยเหนือพื้นที่ทับซ้อนขึ้นสู่ศาลโลก หรือก็คือกัมพูชาไม่สามารถนำคดีขึ้นสู่ศาลฝ่ายเดียวได้แต่ต้องอาศัยความยินยอมของฝ่ายไทยซึ่งจัดทำขึ้นเป็นข้อตกลงพิเศษด้วย หากรัฐประสงค์จะระงับข้อพิพาทโดยวิธีการอื่น รัฐก็อาจปฏิเสธไม่ยอมรับเขตอำนาจของศาลได้

ดังนั้น จึงขอร้องว่าหากตระหนักถึงความสูญเสียที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต กรุณาอย่าลงนามทำข้อตกลงยอมรับอำนาจของศาลโลกต่อกรณีนี้ เพราะคำพิพากษาของศาลเป็นที่สิ้นสุด ไม่มีการอุทธรณ์ตาม Article 60หากเสียไปแล้วจะเรียกกลับคืนก็เป็นไปได้ยาก

ส่วนใครจะส่งเรื่องไปให้ศาลโลกตีความคำพิพากษาเดิมกรณีปราสาทพระวิหารนั้นก็มีสิทธิที่จะทำได้เช่นเดียวกันตาม Article 60 แต่การตีความอย่างไรเสียก็เป็นเพียงอธิบายคำตัดสินเดิมโดยไม่มีผลต่อพื้นที่ที่อยู่นอกเหนือขอบเขตคำพิพากษา ซึ่งในตอนนั้นกัมพูชาได้ขอให้ศาลโลกตัดสินใน 2 ประเด็นคือให้ประเทศไทยถอนทหารออกจากปราสาทและให้กัมพูชาเป็นฝ่ายที่มีอำนาจอธิปไตยเหนือปราสาทพระวิหาร

สิ่งที่เราทำได้ในขณะนี้คือการแสวงหามิตรประเทศและรักษาสิทธิ์เหนือพื้นที่ การตอบโต้ในทางกฎหมายระหว่างประเทศสามารถทำได้ในหลายมิติ เช่น ท่าทีทางการทูต นโยบายการค้าและการให้สิทธิพิเศษต่างๆ กรณีที่อีกฝ่ายหนึ่งทำผิดกฎหมายมาก่อน อาจมีการยกระดับการตอบโต้ให้สูงขึ้นได้โดยไม่จำเป็นต้องใช้กำลังเสมอไป

ในหลายๆกรณีกฎหมายระหว่างประเทศก็ไม่มีความแน่นอน จนกระทั่งมีผู้ตั้งคำถามว่าแท้จริงแล้วมีสิ่งที่เรียกว่ากฎหมายระหว่างประเทศหรือไม่ เพราะไม่มีกลไกที่บังคับให้เป็นไปตามกฎหมาย ไม่มีตำรวจ การขึ้นศาลจะเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อมีความยินยอมของคู่ความทั้งสองฝ่ายเท่านั้น ซึ่งเป็นลักษณะที่แตกต่างจากกฎหมายภายในประเทศ กฎหมายระหว่างประเทศจึงขึ้นอยู่กับปฏิกิริยาและท่าทีของประชาคมโลก การจัดการของรัฐต้องอาศัยความรู้เท่าทัน ศิลปะ และการสร้างดุลอำนาจต่อรอง

มีละครเก่าอยู่เรื่องหนึ่งชื่อว่า “เก็บแผ่นดิน” ได้สะท้อนคุณค่าของแผ่นดินในหมู่คนที่ไม่มีแผ่นดินอย่างน่าประทับใจในขณะที่เรายังมีแผ่นดินอยู่ก็ขอให้ทุกคนทำสิ่งดีๆเพื่อแผ่นดินและรักษาแผ่นดินของเราไว้ตามกำลังและความสามารถของตน

สมิตา หมวดทอง

MA. International Boundaries, University of Durham

                              MA. Speech Communication, Portland State University

E-mail: nuienglish@hotmail.com